๒๓. วิคตปัจจัย (วิคตธรรมเป็นปัจจัย)

๒๔. อวิคตปัจจัย (อวิคตธรรมเป็นปัจจัย)

ก็ในฐานะนี้ พึงประมวลมาซึ่งปัฏฐาน จริงอยู่ ติกะ ๒๒ มีกุศลติกะเป็นต้น ทุกะ ๑๐๐ เหล่านี้ คือ เหตุธมฺมา น เหตุธมฺมา ... ฯลฯ ... สรณาธมฺมา อสรณาธมฺมา ทุกะแม้อื่นอีก ชื่อว่า สุตตันตทุกะ ๔๒ คือ วิชฺชาภาคิโน ธมฺมา อวิชฺชาภาคิโน ธมฺมา ... ฯลฯ ... ขเย ญาณํ อนุปฺปาเท ญาณํ.

บรรดาติกะและทุกะเหล่านั้น ธรรมนี้คือ ติกะ ๒๒ ทุกะ ๑๐๐ ชื่อว่ามาติกาแห่งปกรณ์ทั้ง ๗ เป็นพุทธพจน์อันพระชินเจ้าตรัสภาษิตไว้ คือเป็นธรรมอันพระพุทธเจ้าผู้มีพระสัพพัญญุตญาณแสดงแล้ว.