พึงทราบวินิจฉัยในคำว่า ปฐมชฺฌานํ นี้ ต่อไป

ฌานที่ชื่อว่าที่หนึ่ง เพราะนับตามลำดับ. ชื่อว่าที่หนึ่ง เพราะเกิดขึ้นก่อนดังนี้ก็มี. ชื่อว่าที่หนึ่ง เพราะพระโยคาวจร พึงเข้าก่อนดังนี้ก็มี. การกำหนดแม้นี้มิใช่แน่นอน เพราะพระโยคาวจรผู้ได้สมาบัติ ๘ มีวสีประพฤติมาแล้ว ย่อมสามารถเพื่อจะเข้าฌานตั้งแต่ต้นจนถึงที่สุดก็ได้ สามารถเข้าฌาน กระทำตั้งแต่ที่สุดลงมาถึงเบื้องต้นก็ได้ สามารถเข้าฌานหนึ่งภายในระหว่างก็ได้ ก็ฌานนั้นชื่อว่าที่หนึ่ง เพราะอรรถว่าเกิดขึ้นก่อน ด้วยประการฉะนี้.

บทว่า ฌานํ ได้แก่ ฌาน ๒ อย่าง คือ อารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌาน. บรรดาฌานทั้ง ๒ นั้น สมาบัติ ๘ ย่อมเข้าไปเพ่งอารมณ์มีปฐวีกสิณเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ฌานนั้นจึงถึงการนับว่าเป็นอารัมมณูปนิชฌาน. ส่วนวิปัสสนา มรรคและผล ชื่อว่าลักขณูปนิชฌาน. บรรดาวิปัสสนามรรคผลเหล่านั้น วิปัสสนาชื่อว่าลักขณูปนิชฌาน เพราะการเข้าไปเพ่งลักษณะมีอนิจจลักษณะเป็นต้น. มรรคชื่อว่าลักขณูปนิชฌาน เพราะกิจที่วิปัสสนาทำแล้วสำเร็จด้วยมรรค. ส่วนผลชื่อว่าลักขณูปนิชฌาน เพราะเข้าไปเพ่งลักษณะอันเป็นความจริง คือนิโรธสัจจะ บรรดาอารัมมณูปนิชฌานและลักขณูปนิชฌานทั้ง ๒ นั้น ในที่นี้ท่านประสงค์เอาอารัมมณูปนิชฌาน เพราะฉะนั้น ฌานนั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าฌาน เพราะเข้าไปเพ่งอารมณ์ หรือเพราะเป็นเครื่องเผาธรรมที่เป็นข้าศึก ดังนี้.

บทว่า อุปสมฺปชฺช ได้แก่ เข้าถึงแล้ว คือบรรลุแล้ว. อีกอย่างหนึ่ง อธิบายว่า ให้เข้าถึงแล้ว หรือให้สำเร็จแล้ว. แต่ในวิภังค์กล่าวว่า บทว่า อุปสมฺปชฺช ได้แก่ การได้ การได้เฉพาะ การบรรลุ การบรรลุพร้อม การถูกต้อง การทำให้แจ้ง การเข้าถึงปฐมฌาน ดังนี้. ความหมายแม้แห่งฌานนั้นพึงเห็นเหมือนในวิภังค์นั้นนั่นแหละ.