ปฏิปทาจตุกฺกวณฺณนา

[๑๗๖-๑๘๐] อิทานิ ยสฺมา เอตํ ฌานํ นาม ปฏิปทากเมน สิชฺฌติ, ตสฺมาสฺส ปฏิปทาเภทํ ทสฺเสตุํ "ปุน กตเม ธมฺมา กุสลา"ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทุกฺขา ปฏิปทา อสฺสาติ ทุกฺขาปฏิปทํ. ทนฺธา อภิญฺญา อสฺสาติ ทนฺธาภิญฺญํ. อิติ "ทุกฺขาปฏิปทนฺ"ติ วา "ทนฺธาภิญฺญนฺ"ติ วา "ปฐวีกสิณนฺ"ติ วา ตีณิปิ ฌานสฺเสว นามานิ. ทุกฺขาปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

ตตฺถ ปฐมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย ยาว ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจาโร ๑- อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺตา ฌานภาวนา "ปฏิปทา"ติ วุจฺจติ. อุปจารโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อปฺปนา, ตาว ปวตฺตา ปญฺญา "อภิญฺญา"ติ วุจฺจติ. สา ปเนสา ปฏิปทา เอกจฺจสฺส ทุกฺขา โหติ, นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺมสมุทาจารคหณตาย กิจฺฉา, อสุขเสวนาติ อตฺโถ. เอกจฺจสฺส ตทภาเวน สุขา. อภิญฺญาปิ เอกจฺจสฺส ทนฺธา โหติ มนฺทา อสีฆปฺปวตฺติ, ๒- เอกจฺจสฺส ขิปฺปา อมนฺทา สีฆปฺปวตฺติ. ๓- ตสฺมา โย อาทิโต วิปสฺสนาญาเณน ๔- กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา นาม โหติ. โย ปน วิกฺขมฺภิตกิเลโส อปฺปนาปริวาสํ วสนฺโต จิเรน องฺคปาตุภาวํ ปาปุณาติ, ตสฺส ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ. โย ขิปฺปํ องฺคปาตุภาวํ ปาปุณาติ, ตสฺส ขิปฺปาภิญฺญา นาม โหติ. โย กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต สุเขน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, ตสฺส สุขา ปฏิปทา นาม โหติ.

ตตฺถ ยานิ สปฺปายาสปฺปายานิ จ ปลิโพธุปจฺเฉทาทีนิ ปุพฺพกิจฺจานิ จ อปฺปนาโกสลฺลานิ จ วิสุทฺธิมคฺเค ๕- จิตฺตภาวนานิทฺเทเส นิทฺทิฏฺฐานิ. เตสุ โย อสปฺปายเสวี โหติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธา จ อภิญฺญา โหติ, สปฺปายเสวิโน สุขา ปฏิปทา ขิปฺปา จ อภิญฺญา. โย ปน ปุพฺพภาเค อสปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค สปฺปายเสวี โหติ, ปุพฺพภาเค วา สปฺปายํ เสวิตฺวา อปรภาเค