ทุกมาติกาปทวณฺณนา

[๑-๖] ทุกมาติกาย ปน ติเกสุ อนาคตปทวณฺณนํเยว กริสฺสาม. เหตุโคจฺฉเก ตาว เหตู ธมฺมาติ มูลฏฺเฐน เหตุสงฺขาตา ธมฺมา, "เหตุธมฺมา"ติปิ ปาโฐ. น เหตูติ เตสํเยว ปฏิกฺเขปวจนํ. สมฺปโยคโต ปวตฺเตน สห เหตุนาติ สเหตุกา. ตเถว ปวตฺโต นตฺถิ เอเตสํ เหตูติ อเหตุกา. เอกุปฺปาทาทิตาย เหตุนา สมฺปยุตฺตาติ เหตุสมฺปยุตฺตา. เหตุนา วิปฺปยุตฺตาติ เหตุวิปฺปยุตฺตา. อิเมสํ ทฺวินฺนมฺปิ ทุกานํ กิญฺจาปิ อตฺถโต นานตฺตํ นตฺถิ, เทสนาวิลาเสน ปน ตถาพุชฺฌนกสตฺตานํ ๑- วา ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วุตฺตา. ตโต ปรํ สกเลกเทสวเสน ๒- ปฐมทุกํ ทุติยตติเยหิ สทฺธึ โยเชตฺวา เตสํ "เหตู น เหตู"ติอาทีนํ ปทานํ วเสน ยถาสมฺภวโต อปเรปิ ตโย ทุกา วุตฺตา. ตตฺถ ยเถว "เหตู เจว ธมฺมา สเหตุกา จา"ติ เอตํ สมฺภวติ, ตถา "เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา"ติ อิทํ ทุกมฺปิ. ยถา จ "สเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู"ติ เอตํ สมฺภวติ, ตถา "อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู"ติ อิทมฺปิ. เหตุสมฺปยุตฺตทุเกน สทฺธึ โยชนายปิ เอเสว นโย.

ตตฺร ยเทตํ "น เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปี"ติ สิทฺเธ "น เหตู โข ปน ธมฺมา"ติ อติริตฺตํ "โข ปนา"ติ ปทํ วุตฺตํ, ตสฺส วเสน อยํ อติเรกตฺโถ สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ. กถํ? น เกวลํ น เหตู ธมฺมา, อถ โข อญฺเญปิ, สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ อิจฺเจวํ อถ โข อญฺญถาปีติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ "ยเถว หิ น เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ, เอวํ เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ. ยถา จ น เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปิ, เอวํ น เหตู ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตาปิ เหตุวิปฺปยุตฺตาปี"ติ.