กิริยาพฺยากตวณฺณนา

มโนธาตุจิตฺตวณฺณนา

[๕๖๖] อิทานิ กิริยาพฺยากตํ ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ ปุน "กตเม ธมฺมา อพฺยากตา"ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กิริยาติ กรณมตฺตํ. สพฺเพสุเยว หิ กิริยาจิตฺเตสุ ยํ ชวนภาวํ อปฺปตฺตํ, ตํ วาตปุปฺผํ วิย, ยํ ชวนภาวปฺปตฺตํ, ตํ ฉินฺนมูลกรุกฺขปุปฺผํ วิย อผลํ โหติ, ตํตํกิจฺจสาธนวเสน ปวตฺตตฺตา ปน กรณมตฺตเมว โหติ. ตสฺมา "กิริยา"ติ วุตฺตํ. เนว กุสลา นากุสลาติอาทีสุ กุสลมูลสงฺขาตสฺส กุสลเหตุโน อภาวา เนว กุสลา, อกุสลมูลสงฺขาตสฺส อกุสลเหตุโน อภาวา เนว อกุสลา, โยนิโสมนสิการอโยนิโสมนสิการสงฺขาตานมฺปิ กุสลากุสลปฺปจฺจยานํ อภาวา เนว กุสลา นากุสลา. กุสลากุสลสงฺขาตสฺส ชนกเหตุโน อภาวา น จ กมฺมวิปากา. ๑-

อิธาปิ จิตฺเตกคฺคตานิทฺเทเส ปวตฺติฏฺฐิติมตฺตเมว ลพฺภติ. เทฺว ปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส มโนธาตุโย, ติสฺโส มโนวิญฺญาณธาตุโย, วิจิกิจฺฉาสหคตนฺติ อิเมสุ หิ ๒- สตฺตรสสุ จิตฺเตสุ ทุพฺพลตฺตา "สณฺฐิติ อวฏฺฐิตี"ติอาทีนิ น ลพฺภนฺติ. เสสํ สพฺพํ วิปากมโนธาตุนิทฺเทเส วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ อญฺญตฺร อุปฺปตฺติฏฺฐานา. ตํ หิ จิตฺตํ ปญฺจวิญฺญาณานนฺตรํ อุปฺปชฺชติ, อิทํ ปน ปญฺจทฺวาเร วลญฺชนกปฺปวตฺติกาเล ๓- สพฺเพสํ ปุเร อุปฺปชฺชติ. กถํ? จกฺขุทฺวาเร ตาว อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ รูปารมฺมเณสุ เยน เกนจิ ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนวเสน ปุเรจาริกํ หุตฺวา ภวงฺคํ อาวฏฺฏิยมานํ อุปฺปชฺชติ. โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโยติ.