@๙ ขุ.เถร. ๒๖/๓๐๔/๓๑๘ ๑๐ อภิ. ๓๔/๑๒๑/๔๑

@๑๑ ที.ม. ๑๐/๓๗๓/๒๔๘ ๑๒ ฉ.ม. ธาริยนฺติ โลภาทิปฏิปกฺขา อโลภาทโย วิย จ กุสลปฏิปกฺขาติ อตฺโถ. น พฺยากตาติ อพฺยากตา, กุสลากุสลภาเวน อกถิตาติ อตฺโถ. เตสุ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา กุสลา, สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณา อกุสลา, อวิปากลกฺขณา อพฺยากตา.

กึ ปเนตานิ "กุสลาติ วา ธมฺมาติ วา"ติอาทีนิ เอกตฺถานิ, อุทาหุ นานตฺถานีติ? กิญฺเจตฺถ ยทิ ตาว เอตานิ เอกตฺถานิ, "กุสลา ธมฺมา"ติ อิทํ "กุสลา กุสลา"ติ วุตฺตสทิสํ อโหสิ. ๑- อถ นานตฺถานิ, ติกทุกานํ ฉกฺกจตุกฺกภาโว อาปชฺชติ, ปทานญฺจ อสมฺพนฺโธ.

ยถา หิ "กุสลา รูปํ จกฺขุมา"ติ วุตฺเต อตฺถวเสน อญฺญมญฺญํ อโนโลเกนฺตานํ ปทานํ น โกจิ สมฺพนฺโธ, เอวมิธาปิ ปทานํ อสมฺพนฺโธ อาปชฺชติ, ปุพฺพาปรสมฺพนฺธรหิตานิ จ ปทานิ นิปฺปโยชนานิ นาม โหนฺติ. ยาปิ เจสา ปรโต "กตเม ธมฺมา กุสลา"ติ ปุจฺฉา, ตายปิ สทฺธึ วิโรโธ อาปชฺชติ. เนว หิ ธมฺมา กุสลา, อถ จ ปนิทํ วุจฺจติ "กตเม ธมฺมา กุสลา"ติ. อปโร นโย, ยทิ เอตานิ เอกตฺถานิ ติณฺณํ ธมฺมานํ เอกตฺตา กุสลาทีนมฺปิ เอกตฺตํ อาปชฺชติ. กุสลาทิปทานํ ๒- หิ ติณฺณํ ธมฺมานํ ธมฺมภาเวน เอกตฺตํ. ตสฺมา ธมฺมตฺตเยน สทฺธึ อตฺถโต นินฺนานตฺถานํ กุสลาทีนมฺปิ เอกตฺตํ อาปชฺชติ "ยเทว กุสลํ, ตํ อกุสลํ, ตํ อพฺยากตนฺ"ติ. อถาปิ ติณฺณํ ธมฺมานํ เอกตฺตํ น สมฺปฏิจฺฉถ, "อญฺโญ จ กุสลปโร ธมฺโม, อญฺโญ จ อกุสลปโร ธมฺโม, อญฺโญ จ อพฺยากตปโร ธมฺโม"ติ วทถ. เอวํ สนฺเต ธมฺโม นาม ภาโว, ภาวโต จ อญฺโญ อภาโวติ กุสลปรา ภาวสงฺขาตา ธมฺมา อญฺโญ อกุสลปโร ธมฺโม อภาโว สิยา, ตถา อพฺยากตปโรปิ, เตหิ จ อญฺโญ กุสลปโรปิ. เอวํ อภาวตฺตํ อาปนฺเนหิ ธมฺเมหิ อญฺเญ ๓- กุสลาทโยปิ อภาวาเยว สิยุนฺติ.