ทุกฺขสทฺโท ทุกฺขเวทนาทุกฺขวตฺถุทุกฺขารมฺมณทุกฺขปจฺจยทุกฺขปจฺจยฏฺฐานาทีสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ "ทุกฺขสฺส จ ปหานา"ติอาทีสุ ทุกฺขเวทนายํ ทิสฺสติ. "ชาติปิ ทุกฺขา"ติอาทีสุ ๓- ทุกฺขวตฺถุสฺมึ. "ยสฺมา จ โข มหาลิ รูปํ ทุกฺขํ ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺตนฺ"ติอาทีสุ ทุกฺขารมฺมเณ. "ทุกฺโข ปาปสฺส อุจฺจโย"ติอาทีสุ ๔- ทุกฺขปจฺจเย. "ยาวญฺจิทํ ภิกฺขเว น สุกรํ อกฺขาเนน ปาปุณิตุํ, ยาว ทุกฺขา นิรยา"ติอาทีสุ ๕- ทุกฺขปจฺจยฏฺฐาเน. อิธ ปนายํ ทุกฺขเวทนายเมว ทฏฺฐพฺโพ.
วจนตฺโถ ปเนตฺถ สุขยตีติ สุขา, ทุกฺขยตีติ ทุกฺขา, น ทุกฺขา จ น สุขา จาติ อทุกฺขมสุขา. มกาโร ปทสนฺธิวเสน วุตฺโต. สพฺพาปิ อารมฺมณสฺส รสํ เวทยนฺติ ๖- อนุภวนฺตีติ เวทนา. ตาสุ อิฏฺฐานุภวนลกฺขณา สุขา. อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา ทุกฺขา. อุภยวิปรีตานุภวนลกฺขณา อทุกฺขมสุขา. โย ปนายํ ตีสุ ปเทสุ สมฺปยุตฺตสทฺโท, ตสฺสตฺโถ สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตาติ สมฺปยุตฺตา. กตเรหิ ปกาเรหีติ? เอกุปฺปาทาทีหิ. ๗- "นตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา"ติ ๘- หิ อิมสฺส ปญฺหสฺส ปฏิกฺเขเป "นนุ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณา"ติ ๘- เอวํ เอกุปฺปาทาทีนํ วเสน สมฺปโยคตฺโถ วุตฺโต. อิติ อิเมหิ เอกุปฺปาทาทีหิ สมํ ปกาเรหิ ยุตฺตาติ สมฺปยุตฺตา.
[๓] วิปากตฺติเก อญฺญมญฺญํ วิสิฏฺฐานํ กุสลากุสลานํ ปากาติ วิปากา, วิปกฺกภาวมาปนฺนานํ อรูปธมฺมานเมตํ อธิวจนํ. วิปากธมฺมธมฺมาติ ๙- วิปากธมฺมานํ ธมฺมา, วิปากชนกา ธมฺมา, ๙- ยถา ชาติชราสภาวา ชาติชราปกติกา สตฺตา "ชาติธมฺมา ชราธมฺมา"ติ วุจฺจนฺติ, เอวํ วิปากชนกตฺเตน ๑๐- วิปากสภาวา วิปากปกติกา ธมฺมาติ อตฺโถ. ตติยปทํ อุภยสภาวปฏิกฺเขปวเสน วุตฺตํ.