สมูหสงฺขาโต ปน สมโย อเนเกสมฺปิ สหุปฺปตฺตึ ทีเปติ. ผสฺสาทีนํ หิ ธมฺมานํ ปุญฺโช "สมูโห"ติ วุตฺโต. ตสฺมิญฺจ อุปฺปชฺชมานํ จิตฺตํ สห เตหิ ธมฺเมหิ อุปฺปชฺชตีติ อเนเกสํ สหุปฺปตฺติ ทีปิตา. เอวํ ทีเปนฺเตน ฐาเนน เอกสฺเสว ธมฺมสฺส อุปฺปตฺติ ปฏิเสธิตา โหติ, อยํ สมูหสงฺขาเตน สมเยน อตฺโถ ทีปิโต.

เหตุสงฺขาโต ปน สมโย ปรายตฺตวุตฺติตํ ทีเปติ. "ยสฺมึ สมเย"ติ หิ ปทสฺส ยสฺมา "ยมฺหิ เหตุมฺหิ สติ อุปฺปนฺนํ โหตี"ติ อยมตฺโถ, ตสฺมา เหตุมฺหิ สติ ปวตฺติโต ปรายตฺตวุตฺติตา ทีปิตา. เอวํ ทีเปนฺเตน ฐาเนน ธมฺมานํ วสวตฺติตาธิมาโน ๓- ปฏิเสธิโต โหติ, อยํ เหตุสงฺขาเตน สมเยน อตฺโถ ทีปิโต โหติ.

ตตฺถ ยสฺมึ สมเยติ กาลสงฺขาตสฺส สมยสฺส วเสน ยสฺมึ กาเลติ อตฺโถ, สมูหสงฺขาตสฺส ยสฺมึ สมูเหติ, ขณสมวายเหตุสงฺขาตานํ ยสฺมึ ขเณ สติ, ยายํ สามคฺคิยา สติ, ยมฺหิ เหตุมฺหิ สติ กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว สติ ผสฺสาทโยปีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อธิกรณํ หิ กาลสงฺขาโต สมูหสงฺขาโต จ สมโย ตตฺถ วุตฺตธมฺมานนฺติ อธิกรณวเสเนตฺถ ภุมฺมํ, ขณสมวายเหตุสงฺขาตสฺส จ สมยสฺส ภาเวน เตสํ ภาโว ลกฺขิยตีติ ภาเวนภาวลกฺขณวเสเนตฺถ ภุมฺมํ.

กามาวจรนฺติ "กตเม ธมฺมา กามาวจรา, เหฏฺฐโต อวีจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อนฺโต กริตฺวาติอาทินา ๔- นเยน วุตฺเตสุ กามาวจรธมฺเมสุ ปริยาปนฺนํ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ:- อุทานโต เทฺว กามา วตฺถุกาโม จ กิเลสกาโม จ. ตตฺถ กิเลสกาโม อตฺถโต ฉนฺทราโคว, วตฺถุกาโม เตภูมิกวฏฺฏํ.