ญาณสมฺปยุตฺตํ ตาว เอวํ โหตุ, ญาณวิปฺปยุตฺตํ กถนฺติ? ตมฺปิ รุฬฺหิสทฺเทน กุสลเมว, ยถา หิ ตาลปณฺเณหิ อกตฺวา กิลญฺชาทีหิ กตมฺปิ ตํสริกฺขตฺตา รุฬฺหิสทฺเทน "ตาลปณฺณนฺ"เตฺวว ๑- วุจฺจติ, เอวํ ญาณวิปฺปยุตฺตมฺปิ "กุสลนฺ"เตฺวว เวทิตพฺพํ. นิปฺปริยาเยน ปน ญาณสมฺปยุตฺตํ อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน โกสลฺยสมฺภูตฏฺเฐนาติ ติวิเธนาปิ "กุสลนฺ"ติ นามํ ลภติ, ญาณวิปฺปยุตฺตํ ทุวิเธเนว. อิติ ยญฺจ ชาตกปริยาเยน ยญฺจ พาหิรกสุตฺตปริยาเยน ยญฺจ อภิธมฺมปริยาเยน กุสลํ กถิตํ, สพฺพนฺตนฺตีหิปิ อตฺเถหิ อิมสฺมึ จิตฺเต ลพฺภติ.

ตเทตํ ลกฺขณาทิวเสน อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทานปจฺจุปฏฺฐานํ, โยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. ๒- อนวชฺชปทฏฺฐานํ วา สาวชฺชปฏิปกฺขตฺตา ๒- วา อนวชฺชลกฺขณเมว กุสลํ, โวทานภาวรสํ, อิฏฺฐวิปากปุจฺจุปฏฺฐานํ, ยถาวุตฺตปทฏฺฐานเมว. ลกฺขณาทีสุ หิ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาโว วา สามญฺญํ วา ลกฺขณํ นาม, กิจฺจํ วา สมฺปตฺติ วา รโส นาม, อุปฏฺฐานากาโร วา ผลํ วา ปจฺจุปฏฺฐานํ นาม. อาสนฺนการณํ ปทฏฺฐานํ นาม. อิติ ยตฺถ ยตฺถ ลกฺขณาทีนิ วกฺขาม, ตตฺถ ตตฺถ อิมินาว นเยน เตสํ นานตฺตํ เวทิตพฺพํ.

จิตฺตนฺติ อารมฺมณํ จินฺเตตีติ จิตฺตํ, วิชานาตีติ อตฺโถ, ยสฺมา วา จิตฺตนฺติ สพฺพจิตฺตสาธารโณ เอส สทฺโท, ตสฺมา ยเทตฺถ โลกิยกุสลากุสลมหากิริยจิตฺตํ, ตํ ชวนวีถิวเสน อตฺตโน สนฺตานํ จิโนตีติ จิตฺตํ, วิปากํ กมฺมกิเลเสหิ จิตนฺติ จิตฺตํ, อปิจ สพฺพมฺปิ ยถานุรูปโต จิตฺตตาย จิตฺตํ, จิตฺตกรณตาย จิตฺตนฺติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ยสฺมา อญฺญเทว สราคํ จิตฺตํ, อญฺญํ สโทสํ, อญฺญํ สโมหํ, อญฺญํ กามาวจรํ, อญฺญํ รูปาวจราทิเภทํ, อญฺญํ รูปารมฺมณํ, อญฺญํ สทฺทาทิอารมฺมณํ, รูปารมฺมเณสุ จาปิ อญฺญํ นีลารมฺมณํ, อญฺญํ ปีตาทิอารมฺมณํ, สทฺทาทิอารมฺเณสุ เอเสว นโย. สพฺเพสุปิ เตสุ อญฺญํ หีนํ, อญฺญํ มชฺฌิมํ, อญฺญํ ปณีตํ. หีนาทีสุปิ อญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, อญฺญํ วิริยาธิปเตยฺยํ, อญฺญํ จิตฺตาธิปเตยฺยํ, อญฺญํ วีมํสาธิปเตยฺยํ, ตสฺมาสฺส อิเมสํ สมฺปยุตฺตภูมิอารมฺมณหีนมชฺฌิมปณีตาธิปตีนํ