@๓ สํ.ข. ๑๗/๑๐๐/๑๑๙ ๔ ม.อุ. ๑๔/๒๔๘/๒๑๕
@๕ ฉ.ม. เตภูมกา ๖ ฉ.ม. อุปฺปตฺตารหํ ลทฺธา นาม โหติ. ตสฺมา "ภูมิลทฺธนฺ"ติ วุจฺจติ. เอวเมเตสุ จตูสุ อุปฺปนฺเนสุ อิธ วตฺตมานุปฺปนฺนํ อธิปฺเปตํ.
ตตฺรายํ วจนตฺโถ:- ปุพฺพนฺตโต อุทฺธํ อุปฺปาทาทิอภิมุขํ ปนฺนนฺติ อุปฺปนฺนํ. อุปฺปนฺนสทฺโท ปเนส อตีเต ปฏิลทฺเธ สมุฏฺฐิเต อวิกฺขมฺภิเต อสมุจฺฉินฺเน ขณตฺตยคเตติ อเนเกสุ อตฺเถสุ ทิสฺสติ. อยญฺหิ "เตน โข ปน ภิกฺขเว สมเยน กกุสนฺโธ ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน"ติ ๑- เอตฺถ อตีเต อาคโต. "อายสฺมโต อานนฺทสฺส อติเรกจีวรํ อุปฺปนฺนํ โหตี"ติ ๒- เอตฺถ ปฏิลทฺเธ. "เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว อุปฺปนฺนํ มหาเมฆํ, ตเมนํ มหาวาโต อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี"ติ ๓- เอตฺถ สมุฏฺฐิเต. "อุปฺปนฺนํ คมิยจิตฺตํ ทุปฺปฏิวิโนทิยญฺจ, ๔- อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตรธาเปตี"ติ ๕- เอตฺถ อวิกฺขมฺภิเต. "อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ฐานโส อนฺตราเยว อนฺตรธาเปตี"ติ ๖- เอตฺถ อสมุจฺฉินฺเน. "อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ, อามนฺตา"ติ ๗- เอตฺถ ขณตฺตยคเต. สฺวายมิธาปิ ขณตฺตยคเตว ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺมา อุปฺปนฺนํ โหตีติ เอตฺถ ขณตฺตยคตํ โหติ, วตฺตมานํ โหติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตีติ อยํ สงฺเขปตฺโถ.
"จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี"ติ เจตํ เทสนาสีสเมว, น ปน จิตฺตํ เอกกเมว อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ยถา "ราชา อาคโต"ติ วุตฺเต น ปริสํ ปหาย เอกโกว อาคโต, ราชปริสาย ปน สทฺธึเยว อาคโตติ ปญฺญายติ, เอวมิทํ จิตฺตมฺปิ ปโรปณฺณาสกุสล- ธมฺเมหิ สทฺธึเยว อุปฺปนฺนนฺติ เวทิตพฺพํ. ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ปน "จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ"จฺเจตํ ๘- วุตฺตํ.