ญาณสมฺปยุตฺตนฺติ ญาเณน สมฺปยุตฺตํ, สมํ เอกุปฺปาทาทิปกาเรหิ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ มาติกาวณฺณนาย เวทนาตฺติเก วุตฺตนยเมว. ตสฺมา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณาติ อิมินา ลกฺขเณเนว ตํ สมฺปยุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุกฺกฏฺฐนิทฺเทโส เจส, อรูเป ปน วินาปิ เอกวตฺถุกภาวํ สมฺปโยโค ลพฺภติ.
เอตฺตาวตา กึ กถิตํ? กามาวจรกุสเลสุ โสมนสฺสสหคตํ ติเหตุกํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ มหาจิตฺตํ กถิตํ. กตเม ธมฺมา กุสลาติ หิ อนิยมิตปุจฺฉาย จตุภูมิกํ กุสลํ คหิตํ. "กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี"ติ วจเนน ปน เตภูมิกํ กุสลํ ปริจฺจชิตฺวา อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลเมว คหิตํ. "โสมนสฺสสหคตนฺ"ติ วจเนน ตโตว จตุพฺพิธํ อุเปกฺขาสหคตํ ปริจฺจชิตฺวา จตุพฺพิธํ โสมนสฺสสหคตเมว คหิตํ. "ญาณสมฺปยุตฺตนฺ"ติ วจเนน ตโตว ทุวิธํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ ปริจฺจชิตฺวา เทฺว ญาณสมฺปยุตฺตาเนว คหิตานิ. อสงฺขาริกภาโว ปน อนาภฏฺฐตาเยว น คหิโต. กิญฺจาปิ น คหิโต, ปรโต ปน "สสงฺขาเรนา"ติ วจนโต อิธ "อสงฺขาเรนา"ติ อวุตฺเตปิ อสงฺขาริกภาโว เวทิตพฺโพ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ หิ อาทิโตว อิทํ มหาจิตฺตํ ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ นิยเมตฺวาว อิมํ เทสนํ อารภีติ เอวเมตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.
อิทานิ ตเมว จิตฺตํ อารมฺมณโต ทสฺเสตุํ "รูปารมฺมณํ วา"ติอาทิมาห. ภควา หิ อรูปธมฺเม ๔- ทสฺเสนฺโต วตฺถุนา วา ทสฺเสติ อารมฺมเณน วา วตฺถารมฺมเณหิ
เปฯ มโนสมฺผสฺโส. จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา ฯเปฯ มโนสมฺผสฺสชา เวทนา. จกฺขุวิญฺญาณํ ฯเปฯ มโนวิญฺญาณนฺ"ติ- อาทีสุ หิ วตฺถุนา อรูปธมฺมา ทสฺสิตา. "รูปสญฺญา ฯเปฯ ธมฺมสญฺญา. รูปสญฺเจตนา ฯเปฯ ธมฺมสญฺเจตนา"ติอาทีสุ อารมฺมเณน. "จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส ฯเปฯ มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณํ, ติณฺณํ สงฺคติ ผสฺโส"ติอาทีสุ ๑- วตฺถารมฺมเณหิ. "อวิชฺชาปจฺจยา ภิกฺขเว สงฺขารา. สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺ"ติ- อาทีสุ ๒- สรสภาเวน อรูปธมฺมา ทสฺสิตา. อิทานิ ๓- อิมสฺมึ ฐาเน อารมฺมเณน ทสฺเสนฺโต "รูปารมฺมณํ วา"ติอาทิมาห.