เตสุ กายกมฺมทฺวารนฺติ เนว อุปาทินฺนกกายสฺส นามํ, น อิตเรสํ. จิตฺตสมุฏฺฐาเนสุ ปน อฏฺฐสุ รูเปสุ เอกา วิญฺญตฺติ อตฺถิ, อิทํ กายกมฺมทฺวารํ นาม, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ "กตมนฺตํ รูปํ กายวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา อภิกฺกมนฺตสฺส วา ปฏิกฺกมนฺตสฺส วา อาโลเกนฺตสฺส วา วิโลเกนฺตสฺส วา สมฺมิญฺเชนฺตสฺส ๑- วา ปสาเรนฺตสฺส วา กายสฺส ถมฺภนา สนฺถมฺภนา สนฺถมฺภิตตฺตํ วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ, อิทนฺตํ รูปํ กายวิญฺญตฺตี"ติ. ๒- "อภิกฺกมิสฺสามิ ปฏิกฺกมิสฺสามี"ติ หิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ. ตตฺถ ยา ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ตนฺนิสฺสิโต วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชาติ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ รูปกลาปานํ อพฺภนฺตเร จิตฺตสมุฏฺฐานา วาโยธาตุ, สา อตฺตนา สหชาตํ รูปกายํ

สนฺถมฺเภติ สณฺฐาเรติ ๓- จาเลติ อภิกฺกมาเปติ ปฏิกฺกมาเปติ.

ตตฺถ เอกาวชฺชนวีถิยํ สตฺตสุ ชวเนสุ ปฐมจิตฺตสมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ อตฺตนา สหชาตํ รูปกายํ สนฺถมฺเภตุํ สณฺฐาเรตุํ สกฺโกติ, อปราปรํ ปน จาเลตุํ น สกฺโกติ. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. สตฺตมจิตฺเตน ปน สมุฏฺฐิตา วาโยธาตุ เหฏฺฐา ฉหิ จิตฺเตหิ สมุฏฺฐิตํ วาโยธาตุํ อุปตฺถมฺภนปจฺจยํ ลภิตฺวา อตฺตนา สหชาตํ รูปกายํ สนฺถมฺเภตุํ สณฺฐาเรตุํ จาเลตุํ อภิกฺกมาเปตุํ ปฏิกฺกมาเปตุํ อาโลกาเปตุํ วิโลกาเปตุํ สมฺมิญฺชาเปตุํ ปสาราเปตุํ สกฺโกติ, เตน คมนํ นาม ชายติ, อาคมนํ นาม ชายติ, คมนาคมนํ นาม ชายติ, "โยชนํ คโต, ทสโยชนํ คโต"ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชาเปติ.

ยถา หิ สตฺตหิ ยุเคหิ อากฑฺฒิตพฺเพ สกเฏ ปฐมยุเค ยุตฺตโคณา ยุคํ ตาว สนฺถมฺเภตุํ สณฺฐาเรตุํ สกฺโกนฺติ, จกฺกํ ปน นปฺปวตฺเตนฺติ. ทุติยาทีสุปิ เอเสว นโย. สตฺตมยุเค ปน โคเณ โยเชตฺวา ยทา เฉโก สารถิ ธุเร นิสีทิตฺวา โยตฺตานิ อาทาย สพฺพปุริมโต ปฏฺฐาย ปโตทยฏฺฐิยา โคเณ อาโกเฏติ. ตทา สพฺเพว เอกพลา หุตฺวา ธุรญฺจ สณฺฐาเรนฺติ, จกฺกานิ จ ปวตฺเตนฺติ "สกฏํ คเหตฺวา ทสโยชนํ คตา วีสติโยชนํ คตา"ติ วตฺตพฺพตํ อาปาเทนฺติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.