@๒ อภิ. ๓๔/๖๓๕/๑๙๕ ๓ ฉ.ม. สนฺธาเรติ. เอวมุปริปิ

ตตฺถ โย จิตฺตสมุฏฺฐานิกกาโย, น โส วิญฺญตฺติ. จิตฺตสมุฏฺฐานาย ปน วาโยธาตุยา สหชาตํ รูปกายํ สนฺถมฺเภตุํ สณฺฐาเรตุํ จาเลตุํ ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ เอโก อาการวิกาโร อตฺถิ, อยํ วิญฺญตฺติ นาม. สา อฏฺฐ รูปานิ วิย น จิตฺตสมุฏฺฐานา. ยถา ปน อนิจฺจาทิเภทานํ ธมฺมานํ ชรามรณตฺตา "ชรามรณํ ภิกฺขเว อนิจฺจํ สงฺขตนฺ"ติอาทิ ๑- วุตฺตํ, เอวํ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ วิญฺญตฺติตาย สาปิ จิตฺตสมุฏฺฐานา นาม โหติ.

วิญฺญาปนตฺตา ปเนสา วิญฺญตฺตีติ วุจฺจติ. กึ วิญฺญาเปตีติ? เอกํ กายิกกรณํ. จกฺขุปถสฺมึ หิ ฐิโต หตฺถํ วา ปาทํ วา อุกฺขิปติ, สีสํ วา ภมุกํ วา จาเลติ. อยํ หตฺถาทีนํ อากาโร จกฺขุวิญฺเญยฺโย โหติ, วิญฺญตฺติ ปน น จกฺขุวิญฺเญยฺยา, มโนวิญฺเญยฺยาเอว. จกฺขุนา หิ หตฺถวิการาทิวเสน วิปฺผนฺทมานํ วณฺณารมฺมณเมว ปสฺสติ, วิญฺญตฺตึ ปน มโนทฺวาริกจิตฺเตน จินฺเตตฺวา "อิทญฺจิทญฺจ เอส กาเรติ มญฺเญ"ติ ชานาติ.