วจีกมฺมทฺวารกถา

วจีกมฺมทฺวารกถายํ ปน เจตนาวิรติสทฺทวเสน ติวิธา วาจา นาม. ตตฺถ "จตูหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ สมนฺนาคตา วาจา สุภาสิตา โหติ, โน ทุพฺภาสิตา, อนวชฺชา จ อนนุวชฺชา จ วิญฺญูนนฺ"ติ ๑- อยํ เจตนาวาจา นาม. "ยา จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรติ ฯเปฯ อยํ วุจฺจติ สมฺมาวาจา"ติ ๒- อยํ วิรติวาจา นาม. "วาจา คิรา พฺยปฺปโถ อุทีรณํ โฆโส โฆสกมฺมํ วาจา วจีเภโท"ติ ๓- อยํ สทฺทวาจา นาม. ตาสุ วจีกมฺมทฺวารนฺติ เนว เจตนาย นามํ, น วิรติยา. สหสทฺทา ปน เอกา วิญฺญตฺติ อตฺถิ, อิทํ วจีกมฺมทฺวารํ นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ "กตมนฺตํ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา วาจา คิรา พฺยปฺปโถ อุทีรณํ โฆโส โฆสกมฺมํ วาจา วจีเภโท, อยํ วุจฺจติ วาจา. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ, อิทนฺตํ รูปํ วจีวิญฺญตฺตี"ติ. ๔-

"อิทํ วกฺขามิ, เอตํ วกฺขามี"ติ หิ วิตกฺกยโต วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท นาม อุปฺปชฺชติ. อยํ น โสตวิญฺเญยฺโย, มโนวิญฺเญยฺโยติ มหาอฏฺฐกถายํ อาคโต. อาคมฏฺฐกถาสุ ปน "วิตกฺกวิปฺผารสทฺทนฺติ วิตกฺกวิปฺผารวเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ ๕- สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ สทฺทํ. สุตฺวาติ ตํ สุตฺวา, ยํ วิตกฺกยโต ตสฺส โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน `เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน'ติ อาทิสตี"ติ วตฺวา วตฺถูนิปิ กถิตานิ. ปฏฺฐาเนปิ "จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย"ติ อาคตํ. ตสฺมา วินา วิญฺญตฺติฆฏนาย อุปฺปชฺชมาโน อโสตวิญฺเญยฺโย วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท นาม นตฺถิ. "อิทํ วกฺขามิ, เอตํ วกฺขามี"ติ อุปฺปชฺชมานํ ปน จิตฺตํ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชาติ อฏฺฐ รูปานิ สมุฏฺฐาเปติ. เตสํ อพฺภนฺตเร จิตฺตสมุฏฺฐานา ปฐวีธาตุ อุปาทินฺนกํ ฆฏิยมานาว อุปฺปชฺชติ. เตน ปฐวีธาตุสงฺฆฏเนน ๑- สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชตีติ อยํ จิตฺตสมุฏฺฐาโน สทฺโท นาม. อยํ น วิญฺญตฺติ, ตสฺสา ปน