วิตณฺฑวาที ปนาห "อกุสลํ วจีกมฺมํ มโนทฺวาเรปิ สมุฏฺฐาตี"ติ. โส "ตโย สงฺคเห อารุฬฺหสุตฺตํ อาหราหี"ติ วุตฺโต อิทํ อุโปสถกฺขนฺธกโต สุตฺตํ อาหริ:- "โย ปน ภิกฺขุ ยาวตติยํ อนุสฺสาวิยมาเน สรมาโน สนฺตึ อาปตฺตึ นาวิกเรยฺย, สมฺปชานมุสาวาทสฺส โหตี"ติ. ๑-

อิทํ สุตฺตํ อาหริตฺวา อาห "เอวํ อาปตฺตึ อนาวิกโรนฺโต ตุณฺหีภูโตว อญฺญํ อาปตฺตึ อาปชฺชติ, เอตฺถ กุโต กายงฺคโจปนํ วา วาจงฺคโจปนํ วา, มโนทฺวารสฺมึเยว ปน อิทํ อกุสลํ วจีกมฺมํ สมุฏฺฐาตี"ติ.

โส วตฺตพฺโพ "กึ ปเนตํ สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ, อุทาหุ นีตตฺถนฺ"ติ. นีตตฺถเมว มยฺหํ สุตฺตนฺติ. โส "มา เอวํ อวจ, ตุลยิสฺสามสฺส อตฺถนฺ"ติ วตฺวา เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ "สมฺปชานมุสาวาเท กึ โหตี"ติ. ชานนฺโต "สมฺปชานมุสาวาเท ทุกฺกฏํ โหตี"ติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ "วินยสฺส เทฺว มูลานิ กาโย จ วาจา จ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ สพฺพาปตฺติโย อิเมสุเยว ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ ปญฺญตฺตา, มโนทฺวาเร อาปตฺติปญฺญปนํ นาม นตฺถิ, ตฺวํ อติวิย วินเย ปกตญฺญู, โย สตฺถารา อปญฺญตฺเต ฐาเน อาปตฺตึ ปญฺญเปสิ, สมฺมาสมฺพุทฺธํ อพฺภาจิกฺขสิ, ชินจกฺกํ ปหรสี"ติอาทิวจเนหิ นิคฺคณฺหิตฺวา อุตฺตรึ ปญฺหํ โส เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ "สมฺปชานมุสาวาโท กึ กิริยโต สมุฏฺฐาติ, อุทาหุ อกิริยโต"ติ. ชานนฺโต "กิริยโต "ติ วกฺขติ, ตโต วตฺตพฺโพ "อนาวิกโรนฺโต กตรํ กิริยํ กโรตี"ติ. อทฺธา หิ กิริยํ อปสฺสนฺโต วิฆาตํ อาปชฺชิสฺสติ, ตโต อิมสฺส สุตฺตสฺส อตฺเถน สญฺญาเปตพฺโพ. อยเญฺหตฺถ อตฺโถ:- ยฺวายํ "สมฺปชานมุสาวาโท โหตี"ติ วุตฺโต, โส อาปตฺติโต กึ โหติ, กตราปตฺติ โหตีติ อตฺโถ.