อกุสลํ กายกมฺมํ ปญฺจสมฺผสฺสทฺวารวเสน นุปฺปชฺชติ, มโนสมฺผสฺสทฺวารวเสเนว อุปฺปชฺชติ. ตถา อกุสลํ วจีกมฺมํ. อกุสลํ มโนกมฺมํ ปน ฉสมฺผสฺสทฺวารวเสเนว อุปฺปชฺชติ, ตํ กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ ปตฺตํ อกุสลํ กายกมฺมวจีกมฺมํ โหติ, โจปนํ อปฺปตฺตํ อกุสลํ มโนกมฺมเมว โหติ. ยถา จ ปญฺจสมฺผสฺสทฺวารวเสน, เอวํ ปญฺจอสํวรทฺวารวเสนปิ อกุสลํ กายกมฺมํ นุปฺปชฺชติ. โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน ปน วาจาอสํวรทฺวารวเสน จ อุปฺปชฺชติ, มโนอสํวรทฺวารวเสน นุปฺปชฺชติ. อกุสลํ วจีกมฺมมฺปิ ปญฺจอสํวรทฺวารวเสน นุปฺปชฺชติ, โจปนกายวาจาอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, มโนอสํวรทฺวารวเสน นุปฺปชฺชติ. อกุสลํ มโนกมฺมํ อฏฺฐอสํวรทฺวารวเสนปิ อุปฺปชฺชเตว. กุสลกายกมฺมาทีสุปิ เอเสว นโย.

อยํ ปน วิเสโส, ยถา อกุสลกายกมฺมวจีกมฺมานิ มโนอสํวรทฺวารวเสน นุปฺปชฺชนฺติ, น ตถา เอตานิ. เอตานิ ปน กายงฺควาจงฺคํ อโจเปตฺวา สิกฺขาปทานิ คณฺหนฺตสฺส มโนสํวรทฺวาเรปิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ ตตฺถ กามาวจรกุสลจิตฺตํ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, ปญฺจวิญฺญาณทฺวารวเสน นุปฺปชฺชติ, "ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา"ติ อิมินา ปน นเยน ฉสมฺผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, อฏฺฐอสํวรทฺวารวเสน นุปฺปชฺชติ, อฏฺฐสํวรทฺวารวเสน อุปฺปชฺชติ, ทสอกุสลกมฺมปถวเสน นุปฺปชฺชติ, ทสกุสลกมฺมปถวเสน อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา อิทํ จิตฺตํ ติวิธกมฺมทฺวารวเสน วา อุปฺปนฺนํ โหติ ๑- ฉสมฺผสฺสทฺวารวเสน วา อฏฺฐสํวรทฺวารวเสน วา ทสกุสลกมฺมปถวเสน วา, "กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ ฯเปฯ รูปารมฺมณํ วา ฯเปฯ ธมฺมารมฺมณํ วา"ติ วุตฺเต สพฺพํ วุตฺตเมว โหตีติ.

ทฺวารกถา นิฏฺฐิตา.

ยํ ยํ วา ปนารพฺภาติ เอตฺถ อยํ โยชนา, เหฏฺฐา วุตฺเตสุ รูปารมฺมณาทีสุ รูปารมฺมณํ วา อารพฺภ, อารมฺมณํ กตฺวาติ อตฺโถ. สทฺทารมฺมณํ วา ฯเปฯ ธมฺมารมฺมณํ วา อารพฺภ อุปฺปนฺนํ โหติ. เอตฺตาวตา เอตสฺส ๒- จิตฺตสฺส เอเตสุ อารมฺมเณสุ ยงฺกิญฺจิ เอกเมว อารมฺมณํ อนุญฺญาตสทิสํ