ธมฺมุทฺเทสวารผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา

ตสฺมึ สมเยติ อิทํ อนิยมนิทฺทิฏฺฐสฺส สมยสฺส นิยมโต ปฏินิทฺเทสวจนํ. ตสฺมา "ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, ตสฺมึเยว สมเย ผสฺโส โหติ ฯเปฯ อวิกฺเขโป โหตี"ติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ ยเถว จิตฺตํ, เอวํ ผสฺสาทีสุปิ "ผสฺโส โหติ. กึ โหติ? กามาวจโร โหติ, กุสโล โหติ, อุปฺปนฺโน โหติ, โสมนสฺสสหคโต โหตี"ติอาทินา นเยน ลพฺภมานปทวเสน โยชนา กาตพฺพา. เวทนาย หิ "โสมนสฺสสหคตา"ติ ปญฺญินฺทฺริเย จ "ญาณสมฺปยุตฺตนฺ"ติ น ลพฺภติ, ตสฺมา "ลพฺภมานปทวเสนา"ติ วุตฺตํ. อิทํ อฏฺฐกถามุตฺตกํ อาจริยานํ มตํ, น ปเนตํ สารโต ทฏฺฐพฺพํ.

กสฺมา ปเนตฺถ ผสฺโสว ปฐมํ วุตฺโตติ? จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาตตฺตา. อารมฺมณสฺมึ หิ จิตฺตสฺส ปฐมาภินิปาโต หุตฺวา ผสฺโส อารมฺมณํ ผุสมาโน อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ปฐมํ วุตฺโต. ผสฺเสน ปน ผุสิตฺวา เวทนาย เวทิยติ, ๑- สญฺญาย สญฺชานาติ, เจตนาย เจเตติ, เตน วุตฺตํ "ผุฏฺโฐ ภิกฺขเว เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี"ติ. ๒-

อปิจ อยํ ผสฺโส นาม ยถา ปาสาทํ ปตฺวา ถมฺโภ นาม เสสทพฺพสมฺภารานํ พลวปจฺจโย, ตุลาสงฺฆาฏภิตฺติปาทกูฏโคปานสีสิงฺฆาฏกปกฺขปาสกมุขวฏฺฏิโย ถมฺภาพทฺธา ๓- ถมฺเภ ปติฏฺฐิตา, เอวเมว สหชาตสมฺปยุตฺตธมฺมานํ พลวปจฺจโย โหติ. ถมฺภสทิโส หิ เอส, อวเสสา ทพฺพสมฺภารสทิสาติ ตสฺมาปิ ปฐมํ วุตฺโต. อิทํ ปน อการณํ, เอกจิตฺตสฺมึ หิ อุปฺปนฺนธมฺมานํ ๔- "อยํ ปฐมํ อุปฺปนฺโน, อยํ ปจฺฉา"ติ อิทํ วตฺตุํ น ลพฺภา, พลวปจฺจยภาเวปิ ผสฺสสฺส การณํ น ทิสฺสติ, เทสนาวาเรเนว ผสฺโส ปฐมํ วุตฺโต. "เวทนา โหติ, ผสฺโส โหติ. สญฺญา โหติ, ผสฺโส โหติ. เจตนา โหติ, ผสฺโส โหติ. จิตฺตํ โหติ, ผสฺโส โหติ. เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, วิตกฺโก โหตี"ติ อาหริตุมฺปิ หิ วฏฺเฏยฺย, เทสนาวาเรน ปน ผสฺโสว ปฐมํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ เสสธมฺเมสุปิ ปุพฺพาปรกฺกโม นาม น ปริเยสิตพฺโพ. วจนตฺถลกฺขณรสาทีหิ ปน ธมฺมาเอว ปริเยสิตพฺพา.