กึ ปเนตํ จิตฺตํ ปุริมนิทฺทิฏฺฐจิตฺเตน สทฺธึ เอกเมว, อุทาหุ อญฺญนฺติ? เอกเมว. อถ กสฺมา ปุริมนิทฺทิฏฺฐํ ปุน วุตฺตนฺติ? อวิจาริตํ เอตํ อฏฺฐกถายํ. อยํ ปเนตฺถ ยุตฺติ:- ยถา หิ รูปาทีนิ อุปาทาย ปญฺญตฺตา สุริยาทโย น อตฺถโต รูปาทีหิ อญฺเญ โหนฺติ. เตเนว "ยสฺมึ สมเย สุริโย อุเทติ, ตสฺมึ สมเย ตสฺส เตชสงฺขาตํ รูปํ ปญฺญายตี"ติ เอวํ วุจฺจมาเนปิ น รูปาทีหิ อญฺโญ สุริโย นาม อตฺถิ, น ๑- ตถา จิตฺตํ, ผสฺสาทโย ธมฺเม อุปาทาย ปญฺญาปิยติ, อตฺถโต ปเนตํ เตหิ อญฺญเมว. เตน "ยสฺมึ สมเย จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ, เอกํเสเนว ตสฺมึ สมเย ผสฺสาทีหิ อตฺถโต อญฺญเมว ตํ โหตี"ติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทีปนตฺถาย เอตํ ปุน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ยถา จ "ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ ฯเปฯ ปฐวีกสิณํ. ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหตี"ติอาทีสุ ๒- ปน ภาเวนฺเตน ววฏฺฐาปิเต สมเย โย ภาเวติ, น โส อตฺถโต อุปฺปชฺชติ นาม. เตเนว ตตฺถ ยถา "ผสฺโส โหติ, เวทนา โหตี"ติ วุตฺตํ, น เอวํ "โย ภาเวติ, โส โหตี"ติ วุตฺตํ. "ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี"ติอาทีสุ ปน จิตฺเตน ววฏฺฐาปิเต สมเย สมยววฏฺฐาปิตํ จิตฺตํ น ตถา อตฺถโต นุปฺปชฺชติ. ยเถว ปน ตทา ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, ตถา จิตฺตมฺปิ โหตีติ อิมสฺสาปิ อตฺถสฺส ทีปนตฺถมิทํ ปุน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิทํ ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานํ, อุทฺเทสวาเร สงฺคณฺหนตฺถํ นิทฺเทสวาเร จ วิภชนตฺถํ. ปุริเมน หิ จิตฺตสทฺเทน เกวลํ สมโย ววฏฺฐาปิโต. ตสฺมึ ปน จิตฺเตน ววฏฺฐาปิตสมเย เย ธมฺมา โหนฺติ, เตสํ ทสฺสนตฺถํ "ผสฺโส โหตี"ติอาทิ อารทฺธํ. จิตฺตญฺจาปิ ตสฺมึ สมเย โหติเยว. ตสฺมา ตสฺสาปิ สงฺคณฺหนตฺถเมตํ ปุน วุตฺตํ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน เอตสฺมึ อวุจฺจมาเน "กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตนฺ"ติ น สกฺกา

ยสฺมา วา "อุปฺปนฺนํ โหตีติ เอตฺถ จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ เอตํ เทสนาสีสเมว, น ปน จิตฺตํ เอกเมว อุปฺปชฺชตี"ติ อฏฺฐกถายํ วิจาริตํ. ตสฺมา "จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺ"ติ เอตฺถาปิ จิตฺตเมว อคฺคเหตฺวา ปโรปณฺณาสกุสลธมฺเมหิ สทฺธึเยว จิตฺตํ คหิตํ. เอวํ ตตฺถ สงฺเขปโต สพฺเพปิ จิตฺตเจตสิกธมฺเม คเหตฺวา อิธ สรูเปเนว ปเภทโต ทสฺเสตุํ "ผสฺโส โหตี"ติอาทิ อารทฺธํ. อิติ ผสฺสาทโย วิย จิตฺตมฺปิ วุตฺตเมวาติ ๑- เวทิตพฺพํ.