อปรทีปนา ปน ปทตฺถุติ วา โหติ ทฬฺหีกมฺมํ วาติ เอวํ เทฺว ฐานานิ คจฺฉติ. ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺเตน วิย หิ สกิเมว "ผสฺโส"ติ วุตฺเต เอตํ ปทํ ผุสิตมณฺฑิตวิภูสิตํ ๑- นาม น โหติ, ปุนปฺปุนํ พฺยญฺชนวเสน อุปสคฺควเสน อตฺถวเสน "ผสฺโส ผุสนา สมฺผุสนา สมฺผุสิตตฺตนฺ"ติ วุตฺเต ผุสิตมณฺฑิตวิภูสิตํ นาม โหติ. ยถา หิ ทหรกุมารํ นฺหาเปตฺวา มโนรมวตฺถํ ปริทหาเปตฺวา ปุปฺผานิ ปิลนฺธาเปตฺวา อกฺขีนิ อญฺชาเปตฺวา ๒- อถสฺส นลาเฏ เอกเมว มโนสิลาย พินฺทุํ กเรยฺย, ๓- ตสฺส น เอตฺตาวตา จิตฺตติลโก นาม โหติ, นานาวณฺเณหิ ปน ปริวาเรตฺวา พินฺทูสุ กเตสุ จิตฺตติลโก นาม โหติ. เอวํ สมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. อยํ ปทตฺถุติ นาม.
พฺยญฺชนวเสน ปน อุปสคฺควเสน อตฺถวเสน จ ปุนปฺปุนํ ภณนเมว ทฬฺหีกมฺมํ นาม. ยถา หิ "อาวุโส"ติ วา "ภนฺเต"ติ วา "ยกฺโข"ติ วา "สปฺโป"ติ วา วุตฺเต ทฬฺหีกมฺมํ นาม น โหติ, "อาวุโส อาวุโส, ภนฺเต ภนฺเต, ยกฺโข ยกฺโข, สปฺโป สปฺโป"ติ วุตฺเต ปน ทฬฺหีกมฺมํ นาม โหติ, เอวเมว ๔- สกิเทว ยฏฺฐิโกฏิยา อุปฺปีเฬนฺเตน วิย "ผสฺโส"ติ วุตฺเต ปทํ ทฬฺหีกมฺมํ นาม น โหติ, ปุนปฺปุนํ พฺยญฺชนวเสน อุปสคฺค- วเสน อตฺถวเสน "ผสฺโส ผุสนา สมฺผุสนา สมฺผุสิตตฺตนฺ"ติ วุตฺเตเยว ทฬฺหีกมฺมํ นาม โหตีติ เอวํ อปรทีปนา เทฺว ฐานานิ คจฺฉติ. เอตสฺสาปิ วเสน ลพฺภมานกปทนิทฺเทเสสุ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.
อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหตีติ ยสฺมึ สมเย ปฐมํ กามาวจรํ มหากุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ สมเย อยํ ผสฺโส นาม โหตีติ อตฺโถ. อยํ ตาว ผสฺสปทนิทฺเทสสฺส วณฺณนา. อิโต ปเรสุ ปน เวทนาทิปทานํ นิทฺเทเสสุ วิเสสมตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม. เสสํ อิธ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.
[๓] ยํ ตสฺมึ สมเยติ เอตฺถ กิญฺจาปิ "กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหตี"ติ อารทฺธํ, สาตปทวเสน ปน "ยนฺ"ติ วุตฺตํ. ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชนฺติ เอตฺถ ตชฺชา วุจฺจติ ตสฺส สาตสฺส สุขสฺส อนุจฺฉวิกา สารุปฺปา, อนุจฺฉวิกตฺโถปิ