เอตฺตาวตา จ ปฐมสฺส ฌานสฺส ปหานงฺคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺปโยคงฺคํ ทสฺเสตุํ "สวิตกฺกํ สวิจารนฺ"ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตลกฺขณาทิวิภาเคน อปฺปนาสมฺปโยคโต รูปาวจรภาวปฺปตฺเตน วิตกฺเกน เจว วิจาเรน จ สห วตฺตติ, รุกฺโข วิย ปุปฺเผน ผเลน จาติ อิทํ ฌานํ "สวิตกฺกํ สวิจารนฺ"ติ วุจฺจติ. วิภงฺเค ปน "อิมินา จ วิตกฺเกน อิมินา จ วิจาเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต โหตี"ติอาทินา ๑- นเยน ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา, อตฺโถ ปน ตตฺราปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

วิเวกชนฺติ เอตฺถ วิวิตฺติ วิเวโก, นีวรณวิคโมติ อตฺโถ. วิวิตฺโตติ วา วิเวโก, นีวรณวิวิตฺโต ฌานสมฺปยุตฺตธมฺมราสีติ อตฺโถ. ตสฺมา วิเวกา, ตสฺมึ วา วิเวเก ชาตนฺติ วิเวกชํ. ปีติสุขนฺติ เอตฺถ ปีติสุขานิ เหฏฺฐา ปกาสิตาเนว. เตสุ ปน วุตฺตปฺปการาย ปญฺจวิธาย ปีติยา ยา อปฺปนาสมาธิสฺส มูลํ หุตฺวา วฑฺฒมานา สมาธิสมฺปโยคํ คตา ผรณาปีติ, อยํ อิมสฺมึ อตฺเถ อธิปฺเปตา ปีตีติ. อยญฺจ ปีติ อิทญฺจ สุขํ อสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ อิทํ ฌานํ "ปีติสุขนฺ"ติ วุจฺจติ. อถวา ปีติ จ สุขญฺจ ปีติสุขํ ธมฺมวินยาทโย วิย. วิเวกชํ ปีติสุขมสฺส ฌานสฺส, อสฺมึ วา ฌาเน อตฺถีติ เอวมฺปิ วิเวกชมฺปีติสุขํ. ยเถว หิ ฌานํ, เอวํ ปีติสุขมฺเปตฺถ วิเวกชเมว โหติ, ตญฺจสฺส อตฺถิ, ตสฺมา เอกปเทเนว "วิเวกชมฺปีติสุขนฺ"ติ วตฺตุํ ยุชฺชติ. วิภงฺเค ปน "อิทํ สุขํ อิมาย ปีติยา สหคตนฺ"ติอาทินา ๒- นเยน วุตฺตํ, อตฺโถ ปน ตตฺถาปิ เอวเมว ทฏฺฐพฺโพ.

ปฐมชฺฌานนฺติ เอตฺถ คณนานุปุพฺพตาย ๑- ปฐมํ, ปฐมํ อุปฺปนฺนนฺติ ปฐมํ, ปฐมํ สมาปชฺชิตพฺพนฺติปิ ปฐมํ. อิทํ ปน น เอกนฺตลกฺขณํ. จิณฺณวสิภาโว หิ อฏฺฐสมาปตฺติลาภี อาทิโต ปฏฺฐาย มตฺถกํ ปาเปนฺโตปิ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, มตฺถกโต ปฏฺฐาย อาทึ ปาเปนฺโตปิ สมาปชฺชิตุํ สกฺโกติ, อนฺตรนฺตรา โอกฺกมนฺโตปิ สกฺโกติ. เอวํ ปุพฺพุปฺปตฺติยฏฺเฐน ปน ปฐมํ นาม โหติ.