ฌานนฺติ ๒- ทุวิธํ ฌานํ โหติ อารมฺมณูปนิชฺฌานญฺจ ลกฺขณูปนิชฺฌานญฺจ. ๒- ตตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปฐวีกสิณาทิอารมฺมณํ อุปนิชฺฌายนฺตีติ "อารมฺมณูปนิชฺฌานนฺ"ติ สงฺขฺยํ คตา. วิปสฺสนามคฺคผลานิ ปน ลกฺขณูปนิชฺฌานํ นาม. ตตฺถ วิปสฺสนา อนิจฺจาทิลกฺขณสฺส อุปนิชฺฌานโต ลกฺขณูปนิชฺฌานํ. วิปสฺสนาย กตกิจฺจสฺส มคฺเคน อิชฺฌนโต มคฺโค ลกฺขณูปนิชฺฌานํ. ผลํ ปน นิโรธสจฺจํ ตถลกฺขณํ อุปนิชฺฌายตีติ ลกฺขณูปนิชฺฌานํ นาม. เตสุ อิมสฺมึ อตฺเถ อารมฺมณูปนิชฺฌานํ อธิปฺเปตํ. ตสฺมา อารมฺมณูปนิชฺฌานโต ปจฺจนีกชฺฌาปนโต วา ฌานนฺติ เวทิตพฺพํ.

อุปสมฺปชฺชาติ อุปคนฺตฺวา, ปาปุณิตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. อุปสมฺปาทยิตฺวา วา, นิปฺผาเทตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. วิภงฺเค ปน "อุปสมฺปชฺชาติ ปฐมชฺฌานสฺส ลาโภ ปฏิลาโภ ปตฺติ สมฺปตฺติ ผุสนา สจฺฉิกิริยา อุปสมฺปทา"ติ ๓- วุตฺตํ, ตสฺสาปิ เอวเมวตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. วิหรตีติ ตทนุรูเปน อิริยาปถวิหาเรน อิติวุตฺตปฺปการชฺฌานสมงฺคี หุตฺวา อตฺตภาวสฺส อิริยนํ วุตฺตึ ปาลนํ ยปนํ ยาปนํ จารํ วิหารํ อภินิปฺผาเทติ. วุตฺตํ เหตํ วิภงฺเค "วิหรตีติ อิริยติ วตฺตติ ปาเลติ ยเปติ ยาเปติ จรติ วิหรติ, เตน วุจฺจติ วิหรตี"ติ. ๔-

ปฐวีกสิณนฺติ เอตฺถ ปฐวีมณฺฑลมฺปิ สกลฏฺเฐน ปฐวีกสิณนฺติ วุจฺจติ, ตํ นิสฺสาย ปฏิลทฺธนิมิตฺตมฺปิ ปฐวีกสิณนิมิตฺเต ปฏิลทฺธชฺฌานมฺปิ. ตตฺถ อิมสฺมึ อตฺเถ ฌานํ ปฐวีกสิณนฺติ เวทิตพฺพํ. ปฐวีกสิณสงฺขาตํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ อยํ เหตฺถ สงฺเขปตฺโถ. อิมสฺมึ ปน ปฐวีกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา