@ลกฺขณูปนิชฺฌานนฺติ ๓ อภิ. ๓๕/๔๓๔/๒๖๑ ๔ อภิ. ๓๕/๓๕๘/๒๓๑ จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺตุกาเมน กุลปุตฺเตน กึ กตฺตพฺพนฺติ? อาทิโต ตาว ปาฏิโมกฺขสํวรอินฺทฺริย- สํวรอาชีวปาริสุทฺธิปจฺจยสนฺนิสฺสิตสงฺขาตานิ จตฺตาริ สีลานิ วิโสเธตฺวา สุปริสุทฺเธ สีเล ปติฏฺฐิเตน ยฺวาสฺส อาวาสาทีสุ ทสสุ ปลิโพเธสุ ปลิโพโธ อตฺถิ, ตํ อุปจฺฉินฺทิตฺวา กมฺมฏฺฐานทายกํ กลฺยาณมิตฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปาลิยํ อาคเตสุ อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน จริยานุกูลํ กมฺมฏฺฐานํ อุปปริกฺขนฺเตน สจสฺส อิทํ ปฐวีกสิณํ อนุกูลํ โหติ, อิทเมว กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ฌานภาวนาย อนนุรูปํ วิหารํ ปหาย อนุรูเป วิหาเร วิหรนฺเตน ขุทฺทกปลิโพธุปจฺเฉทํ กตฺวา กสิณปริกมฺมนิมิตฺตานุรกฺขณํ สตฺตอสปฺปายปริวชฺชนํ สตฺตสปฺปายเสวนํ ทสวิธอปฺปนาโกสลฺลปฺปเภทํ สพฺพํ ภาวนาวิธานํ อปริหาเปนฺเตน ฌานาธิคมตฺถาย ปฏิปชฺชิตพฺพํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน วิสุทฺธิมคฺเค ๑- วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุปิ. สพฺพกมฺมฏฺฐานานํ หิ ภาวนาวิธานํ สพฺพํ อฏฺฐกถานเยน คเหตฺวา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตํ, กึ เตน ตตฺถ ตตฺถ ปุน วุตฺเตนาติ น ตํ ปุน วิตฺถารยาม. ปาลิยา ปน เหฏฺฐา อนาคตํ อตฺถํ อปริหาเปนฺตา ๒- นิรนฺตรํ อนุปทวณฺณนเมว กริสฺสาม.

ตสฺมึ สมเยติ ตสฺมึ ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณสมเย. ผสฺโส โหติ ฯเปฯ อวิกฺเขโป โหตีติ อิเม กามาวจรปฐมกุสลจิตฺเต วุตฺตปฺปการาย ปทปฏิปาฏิยา ฉปฺปณฺณาส ธมฺมา โหนฺติ. เกวลํ หิ เต กามาวจรา, อิเม ภุมฺมนฺตรวเสน มหคฺคตา รูปาวจราติ อยเมตฺถ วิเสโส. เสสํ ตาทิสเมว. เยวาปนกา ปเนตฺถ ฉนฺทาทโย จตฺตาโรว ลพฺภนฺติ. โกฏฺฐาสวารสุญฺญตวารา ปากติกาเอวาติ.

ปฐมชฺฌานํ นิฏฺฐิตํ.