อปิจ เย ภควตา "ตโยเม ภิกฺขเว สมาธี สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธี"ติ ๑- สุตฺตนฺเต ตโย สมาธี เทสิตา. เตสุ เหฏฺฐา สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ จ ภาเชตฺวา ทสฺสิโต, อวิตกฺกวิจารมตฺโต น ทสฺสิโตติ. ตํ ทสฺเสตุมฺปิ อยํ ปญฺจกนโย อารทฺโธติ เวทิตพฺโพ.

ตตฺถ ทุติยชฺฌานนิทฺเทเส ผสฺสาทีสุ วิตกฺกมตฺตํ ปริหายติ, โกฏฺฐาสวาเร "จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหตี"ติ อยเมว วิเสโส. เสสํ สพฺพํ ปฐมชฺฌานสทิสเมว. ยานิ จ จตุกฺกนเย ทุติยตติยจตุตฺถานิ, ตานิ อิธ ตติยจตุตฺถปญฺจมานิ. เตสํ อธิคมปฏิปาฏิยา ทีปนตฺถํ อยํ นโย เวทิตพฺโพ:-

เอโก กิร อมจฺจปุตฺโต ราชานํ อุปฏฺฐาตุํ ชนปทโต นครํ อาคโต, โส เอกทิวสเมว ราชานํ ทิสฺวา ปานพฺยสเนน สพฺพํ วิภวชาตํ นาเสสิ. ตํ เอกทิวสํ สุรามทมตฺตํ นิจฺโจลํ กตฺวา ชิณฺณกฏสารกมตฺเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปานาคารโต นีหรึสุ, ตเมนํ สงฺการกูเฏ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายนฺตํ เอโก องฺควิชฺชาปาฐโก ทิสฺวา "อยํ ปุริโส มหาชนสฺส อวสฺสโย ภวิสฺสติ, ปฏิชคฺคิตพฺโพ เอโส"ติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา มตฺติกาย นฺหาเปตฺวา ถูลสาฏกยุคํ นิวาสาเปตฺวา ปุน คนฺโธทเกน นฺหาเปตฺวา สุขุเมน ทุกูลยุคเลน อจฺฉาเทตฺวา ปาสาทํ อาโรเปตฺวา สุโภชนํ โภเชตฺวา "เอวํ นํ ๒- ปริจาเรยฺยาถา"ติ ปริจารเก ปฏิจฺฉาเทตฺวา ๓- ปกฺกามิ. อถ นํ เต สยนํ อาโรเปสุํ, ปานาคารคมนปฏิพาหนตฺถญฺจ นํ จตฺตาโร ตาว ชนา จตูสุ หตฺถปาเทสุ อุปฺปีเฬตฺวา อฏฺฐํสุ. ตตฺถ เอโก ปาเท ปริมชฺชิ, เอโก ตาลปณฺณํ ๔- คเหตฺวา วีชิ, เอโก วีณํ วาทยมาโน คายนฺโต นิสีทิ.

โส สยนุปคมเนน วิคตกิลมโถ โถกํ นิทฺทายิตฺวา วุฏฺฐิโต หตฺถปาทนิปฺปีฬนํ อสหมาโน "โก เม หตฺถปาเท อุปฺปีเฬติ, อปคจฺฉถา"ติ ตชฺเชสิ, เต เอกวจเนเนว อปคจฺฉึสุ. ตโต ปุน โถกํ นิทฺทายิตฺวา วุฏฺฐิโต ปาทปริมชฺชนํ