ยถา ปน อญฺญตฺถ "อนนฺโต อากาโส"ติ ๑- วุตฺตํ, เอวมิธ "อนนฺตนฺ"ติ วา "ปริตฺตนฺ"ติ วา น คหิตํ. กสฺมา? อนนฺเต หิ คหิเต ปริตฺตํ น คณฺหาติ, ๒- ปริตฺเต คหิเต อนนฺตํ น คณฺหาติ. เอวํ สนฺเต อารมฺมณจตุกฺกํ น ปูรติ, เทสนา โสฬสกฺขตฺตุกา น โหติ, สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส จ อิมสฺมึ ฐาเน เทสนํ โสฬสกฺขตฺตุกํ กาตุํ อชฺฌาสโย. ตสฺมา "อนนฺตนฺ"ติ วา "ปริตฺตนฺ"ติ วา อวตฺวา "อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตนฺ"ติ อาห. เอวญฺจ สติ อุภยมฺปิ คหิตเมว โหติ, อารมฺมณจตุกฺกํ ปูรติ, เทสนา โสฬสกฺขตฺตุกา สมฺปชฺชติ. อวเสโส ปาลิอตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานนิกนฺติ- ปริยาทานทุกฺขตาย เจตฺถ ทุกฺขาปฏิปทา, ปริยาทินฺนนิกนฺติกสฺส อปฺปนาปริวาสทนฺธตาย ทนฺธาภิญฺญา โหติ. วิปริยาเยน สุขาปฏิปทา จ ขิปฺปาภิญฺญา จ เวทิตพฺพา. ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปน ปวตฺตํ ฌานํ ปริตฺตารมฺมณํ, วิปุลกสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณนฺติ เวทิตพฺพํ. อุเปกฺขาพฺรหฺมวิหาเร วิย จ อิธาปิ จตุตฺถชฺฌานวเสน ปญฺจวีสติ เอกกา โหนฺติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ อิโต ปเรสุปิ. วิเสสมตฺตเมว ปน เตสุ วณฺณยิสฺสาม.

วิญฺญาณญฺจายตนวณฺณนา

[๒๖๖] อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถ ปน ๓- ตาว ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อากาสานญฺจํ อายตนมสฺส อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ฌานมฺปิ