น เกวลญฺเจตฺถ สญฺญาว อีทิสี, อถโข เวทนาปิ เนวเวทนา นาเวทนา, จิตฺตมฺปิ เนวจิตฺตํ นาจิตฺตํ, ผสฺโสปิ เนวผสฺโส นาผสฺโส, ๑- เอส นโย เสสสมฺปยุตฺตธมฺเมสุ, สญฺญาสีเสน ปนายํ เทสนา กตาติ เวทิตพฺพา. ปตฺตมกฺขนเตลปฺปภูตีหิ จ อุปมาหิ เอส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๒- สามเณโร กิร เตเลน ปตฺตํ มกฺเขตฺวา ฐเปสิ. ตํ ยาคุปานกาเล เถโร "ปตฺตมาหรา"ติ อาห. โส "ปตฺเต เตลมตฺถิ ภนฺเต"ติ อาห. ตโต "อาหร สามเณร เตลํ, นาฬึ ปูเรสฺสามี"ติ วุตฺเต, "นตฺถิ ภนฺเต เตลนฺ"ติ อาห. ตตฺถ ยถา อนฺโตวุฏฺฐตฺตา ยาคุยา สทฺธึ อกปฺปิยฏฺเฐน "เตลํ อตฺถี"ติ โหติ, นาฬิปูรณาทีนํ อภาววเสน "นตฺถี"ติ โหติ. เอวํ สาปิ สญฺญา ปฏุสญฺญากิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย เนวสญฺญา, สงฺขาราวเสสสุขุมภาเวน วิชฺชมานตฺตา นาสญฺญา โหติ.

กึ ปเนตฺถ สญฺญากิจฺจนฺติ? อารมฺมณสญฺชานนญฺเจว วิปสฺสนาย จ วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนํ. ทหนกิจฺจมิว หิ สุโขทเก เตโชธาตุ สญฺชานนกิจฺจมฺเปสา ปฏุํ กาตุํ น สกฺโกติ, เสสสมาปตฺตีสุ สญฺญา วิย วิปสฺสนาย วิสยภาวํ อุปคนฺตฺวา นิพฺพิทาชนนมฺปิ กาตุํ น สกฺโกติ. อญฺเญสุ หิ ขนฺเธสุ อกตาภินิเวโส ภิกฺขุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนกฺขนฺเธ สมฺมสิตฺวา นิพฺพิทํ ปตฺตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ อปิจ อายสฺมา สาริปุตฺโต. ปกติวิปสฺสโก ปน มหาปญฺโญ สาริปุตฺตสทิโสว สกฺกุเณยฺย, โสปิ "เอวํ กิรเม ๓- ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี"ติ ๔- เอวํ กลาปสมฺมสนวเสเนว, โน อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน. เอวํ สุขุมตฺตํ คตา เอสา สมาปตฺติ.

ยถา จ ปตฺตมฺกขนเตลูปมาย, เอวํ มคฺคุทกูปมายปิ อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. มคฺคปฏิปนฺนสฺส กิร เถรสฺส ปุรโต คจฺฉนฺโต สามเณโร โถกมุทกํ ทิสฺวา