ตตฺรายํ อุปมา:- เอโก กิร จกฺขุมา ปุริโส "นกฺขตฺตโยคํ ชานิสฺสามี"ติ รตฺติภาเค นิกฺขมิตฺวา จนฺทํ ปสฺสิตุํ อุทฺธํ อุลฺโลเกสิ, ตสฺส พลาหเกหิ ๑- ปฏิจฺฉนฺนตฺตา จนฺโท น ปญฺญายิตฺถ. อเถโก วาโต อุฏฺฐหิตฺวา ถูเล ถูเล พลาหเก วิทฺธํเสสิ, อปโร มชฺฌิเม, อปโร สุขุเมปิ. ตโต โส ปุริโส วิคตพลาหเก นเภ ตํ จนฺทํ ทิสฺวา นกฺขตฺตโยคํ อญฺญาสิ.

ตตฺถ ตโย พลาหกา วิย สจฺจปฏิจฺฉาทกํ ถูลมชฺฌิมสุขุมกิเลสนฺธการํ, ๒- ตโย วาตา วิย ตีณิ อนุโลมจิตฺตานิ, จกฺขุมา ปุริโส วิย โคตฺรภุญาณํ, จนฺโท วิย นิพฺพานํ, เอเกกสฺส วาตสฺส ยถากฺกเมน พลาหกตฺตยวิทฺธํสนํ วิย เอเกกสฺส อนุโลมจิตฺตสฺส สจฺจปฏิจฺฉาทกตมวิโนทนํ, วิคตพลาหเก นเภ ตสฺส ปุริสสฺส วิสุทฺธจนฺททสฺสนํ วิย วิคเต สจฺจปฏิจฺฉาทเก ตเม โคตฺรภุญาณสฺส วิสุทฺธนิพฺพานารมฺมณกรณํ.

ยเถว หิ ตโย วาตา จนฺทปฏิจฺฉาทเก พลาหเกเยว วิทฺธํเสตุํ สกฺโกนฺติ, น จนฺทํ ทฏฺฐุํ สกฺโกนฺติ, เอวํ อนุโลมานิ สจฺจปฏิจฺฉาทกํ ตมํเยว วิโนเทตุํ สกฺโกนฺติ, น นิพฺพานํ อารมฺมณํ กาตุํ สกฺโกนฺติ. ยถา โส ปุริโส จนฺทเมว ทฏฺฐุํ สกฺโกติ, น พลาหเก วิทฺธํเสตุํ, เอวํ โคตฺรภุญาณํ นิพฺพานเมว อารมฺมณํ กาตุํ สกฺโกติ, น กิเลสตมํ วิโนเทตุํ. เอวํ อนุโลมํ สงฺขารารมฺมณํ โหติ, โคตฺรภู นิพฺพานารมฺมณํ.