อพฺยากตปทอเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา

[๔๓๑] อิทานิ อพฺยากตปทํ ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ "กตเม ธมฺมา อพฺยากตา"ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ จตุพฺพิธํ อพฺยากตํ วิปากํ กิริยํ รูปํ นิพฺพานนฺติ. เตสุ วิปากาพฺยากตํ, วิปากาพฺยากเตปิ กุสลวิปากํ, ตสฺมิมฺปิ ปริตฺตวิปากํ, ตสฺมิมฺปิ อเหตุกํ, ตสฺมิมฺปิ ปญฺจวิญฺญาณํ, ตสฺมิมฺปิ ทฺวารปฏิปาฏิยา จกฺขุวิญฺญาณํ, ตสฺสาปิ ฐเปตฺวา ทฺวารารมฺมณาทิสาธารณปจฺจยํ อสาธารณกมฺมปจฺจยวเสเนว อุปฺปตฺตึ ทีเปตุํ "กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา"ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กตตฺตาติ กตการณา. อุปจิตตฺตาติ อาจิตตฺตา วฑฺฒิตการณา. จกฺขุวิญฺญาณนฺติ การณภูตสฺส จกฺขุสฺส วิญฺญาณํ, จกฺขุโต วา ปวตฺตํ จกฺขุสฺมึ วา นิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ จกฺขุวิญฺญาณํ. ปรโต โสตวิญฺญาณาทีสุปิ เอเสว นโย.

ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนลกฺขณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, รูปมตฺตารมฺมณรสํ, รูปาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, รูปารมฺมณาย กิริยามโนธาตุยา อปคมนปทฏฺฐานํ. ปรโต อาคตานิ โสตาทิสนฺนิสฺสิตสทฺทาทิวิชานนลกฺขณานิ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ, สทฺทาทิมตฺตารมฺมณรสานิ, สทฺทาทิอภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ, สทฺทาทิอารมฺมณานํ กิริยามโนธาตูนํ อปคมนปทฏฺฐานานิ.