@๔ ฉ.ม. มคฺคงฺคานิ ๕ ฉ.ม. สงฺขารกฺขนฺโธเปตฺถ ๖ ฉ.ม. ปิจุปิณฺเฑเหว อธิกรณีมตฺถเก กปฺปาสปิจุปิณฺฑํ ฐเปตฺวา กูเฏน ปหรนฺตํ ๑- กปฺปาสปิจุปิณฺฑํ ฉินฺทิตฺวา กูฏํ อธิกรณึ คณฺหาตีติ นิฆํโส พลวา โหติ, เอวเมว ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส พลวา โหติ. อิฏฺเฐ อารมฺมเณ สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, อนิฏฺเฐ ทุกฺขสหคตํ.
อิเมสํ ปน ปญฺจนฺนํ จิตฺตานํ วตฺถุทฺวารารมฺมณานิ นิพทฺธาเนว ๒- โหนฺติ, วตฺถาทิสงฺกมนํ นาเมตฺถ นตฺถิ. กุสลวิปากจกฺขุวิญฺญาณํ หิ จกฺขุปฺปสาทํ วตฺถุํ กตฺวา อิฏฺเฐ จ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต จ จตุสมุฏฺฐานิกรูปารมฺมเณ ทสฺสนกิจฺจํ สาธยมานํ จกฺขุทฺวาเร ฐตฺวา วิปจฺจติ, โสตวิญฺญาณาทีนิ โสตปฺปสาทาทโย ๓- วตฺถุํ กตฺวา อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ สทฺทาทีสุ สวนฆายนสายนผุสนกิจฺจานิ สาธยมานานิ โสตทฺวาราทีสุ ฐตฺวา วิปจฺจนฺติ. สทฺโท ปเนตฺถ ทฺวิสมุฏฺฐานิโกเยว โหติ.
[๔๕๕] มโนธาตุนิทฺเทเส สภาวสุญฺญตนิสฺสตฺตฏฺเฐน มโนเยว ธาตุ มโนธาตุ, สา จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อนนฺตรํ รูปาทิวิชานนลกฺขณา, รูปาทีนํ สมฺปฏิจฺฉนฺนรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จกฺขุวิญฺญาณาทิอปคมนปทฏฺฐานา. อิธ ธมฺมุทฺเทเส ทฺวาทส ปทานิ โหนฺติ, อคฺคหิตคฺคหเณน นว. เตสุ สตฺต อวิภตฺติกานิ, เทฺว สวิภตฺติกานิ. อธิโมกฺโข มนสิกาโรติ เทฺว เยวาปนกา. วิตกฺกนิทฺเทโส อภินิโรปนํ ปาเปตฺวา ฐปิโต. ยสฺมา ปเนตํ จิตฺตํ เนวกุสลํ นากุสลํ, ตสฺมา "สมฺมาสงฺกปฺโป"ติ วา "มิจฺฉาสงฺกปฺโป"ติ วา น วุตฺตํ. สงฺคหวาเร ลพฺภมานมฺปิ ฌานงฺคํ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ปติตฺวา คตนฺติ, มคฺคงฺคํ ปน น ลพฺภติเอวาติ น อุทฺธตํ. สุญฺญตวาโร ปากติโกเยว. อิมสฺส จิตฺตสฺส วตฺถุ นิพทฺธํ, หทยวตฺถุเมว โหติ. ทฺวารารมฺมณานิ อนิพทฺธานิ. ตตฺถ กิญฺจาปิ ทฺวารารมฺมณานิ สงฺกมนฺติ, ฐานํ ปน เอกํ. สมฺปฏิจฺฉนฺนกิจฺจเมว เหตํ โหติ. อิทญฺหิ ปญฺจทฺวาเร ปญฺจสุ อารมฺมเณสุ สมฺปฏิจฺฉนฺนํ หุตฺวา วิปจฺจติ.