[๔๖๙] มโนวิญฺญาณธาตุนิทฺเทเสสุ ปฐมมโนวิญฺญาณธาตุยา ปีติปทํ อธิกํ, เวทนาปิ โสมนสฺสเวทนา โหติ. อยญฺหิ อิฏฺฐารมฺมณสฺมึเยว ปวตฺตตีติ. ๑- ทุติยมโนวิญฺญาณธาตุ อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ. ตสฺมา ตตฺถ "อุเปกฺขา เวทนา โหตี"ติ ปทานิ มโนธาตุนิทฺเทสสทิสาเนว. อุภยตฺถาปิ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ปติตฺวา คตตฺตาเยว ฌานงฺคานิ น อุทฺธตานิ, ตถา ๒- มคฺคงฺคานิ อลาภโตเยว. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ลกฺขณาทิโต ปเนสา ทุวิธาปิ มโนวิญฺญาณธาตุ อเหตุกวิปากา ฉฬารมฺมณวิชานนลกฺขณา, สนฺตีรณาทิรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, หทยวตฺถุปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา.

ตตฺถ ปฐมา ทฺวีสุ ฐาเนสุ วิปจฺจติ. สา หิ ปญฺจทฺวาเร กุสลวิปาก- จกฺขุวิญฺญาณาทิอนนฺตรํ วิปากมโนธาตุยา ตํ อารมฺมณํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา นิรุทฺธาย ตสฺมึเยวารมฺมเณ ๓- สนฺตีรณกิจฺจํ สาธยมานา ปญฺจทฺวาเรสุ ปตฺวา ๔- วิปจฺจติ. ฉสุ ทฺวาเรสุ ปน พลวารมฺมเณ ตทารมฺมณา ๕- หุตฺวา วิปจฺจตีติ. ๖- กถํ? ยถา หิ จณฺฑโสเต ติริยํ นาวาย คจฺฉนฺติยา อุทกํ ฉิชฺชิตฺวา โถกํ ฐานํ นาวํ อนุพนฺธิตฺวา ยถาโสตเมว คจฺฉติ, เอวเมว ฉสุ ทฺวาเรสุ พลวารมฺมเณ ปโลภยมาเน อาปาถํ คเต ชวนํ ชวติ, ตสฺมึ ชวิเต ภวงฺคสฺส วาโร. อิทํ ปน จิตฺตํ ภวงฺคสฺส วารํ อทตฺวา ชวเนน คหิตารมฺมณํ คเหตฺวา เอกํ เทฺว จิตฺตวาเร ปวตฺติตฺวา ภวงฺคเมว โอตรติ. ควกฺขนฺเธ นทึ ตรนฺเตปิ เอวเมว อุปมา วิตฺถาเรตพฺพา. เอวเมสา ยํ ชวเนน คหิตารมฺมณํ, ตสฺเสว คหิตตฺตา ตทารมฺมณํ นาม หุตฺวา วิปจฺจติ.