อิทานิ อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ มหาวิปากจิตฺตานํ วิปจฺจนฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. เอตานิ หิ จตูสุ ฐาเนสุ วิปจฺจนฺติ ปฏิสนฺธิยํ, ภวงฺเค, จุติยํ, ตทารมฺมเณติ. กถํ? มนุสฺเสสุ ตาว กามาวจรเทเวสุ จ ปุญฺญวนฺตานํ ทุเหตุกติเหตุกานํ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจนฺติ, ปฏิสนฺธิยา วีติวตฺตาย ปวตฺเต สฏฺฐีปิ อสีติปิ ๑- วสฺสานิ อสงฺเขยฺยมฺปิ อายุกาลํ ภวงฺคํ หุตฺวา, พลวารมฺมเณ ฉสุ ทฺวาเรสุ ตทารมฺมณํ หุตฺวา, มรณกาเล จุติ หุตฺวาติ เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ วิปจฺจนฺติ.

ตตฺถ สพฺเพปิ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา ปจฺฉิมปฏิสนฺธิคฺคหเณ ปฐเมน โสมนสฺสสหคตติเหตุกอสงฺขาริกมหาวิปากจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ. ตํ ปน เมตฺตาปุพฺพภาคจิตฺตสฺส วิปากํ โหติ. เตน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา อสงฺเขยฺยํ อายุ, กาลวเสน ปน ปริณมติ. มหาสิวตฺเถโร ปนาห "โสมนสฺสสหคตโต อุเปกฺขาสหคตํ พลวตรํ, เตน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺติ, เตน คหิตปฏิสนฺธิกา หิ มหชฺฌาสยา โหนฺติ, ทิพฺเพสุปิ อารมฺมเณสุ อุพฺพิลาวิโน ๒- น โหนฺติ ติปิฏกจูฬนาคตฺเถราทโย วิยา"ติ. อฏฺฐกถายํ ปน "อยํ เถรสฺส มโนรโถ, นตฺถิ เอตนฺ"ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา "สพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ หิตูปจาโร พลวา โหติ, ตสฺมา เมตฺตาปุพฺพภาคกามาวจรกุสลวิปากโสมนสฺสสหคตติเหตุกอสงฺขาริกจิตฺเตน ปฏิสนฺธึ คณฺหนฺตี"ติ วุตฺตํ.

วิปากุทฺธารกถา