อิทานิ อเหตุกปฏิสนฺธิกถา โหติ. จตุนฺนํ หิ ทุเหตุกกุสลจิตฺตานํ อญฺญตเรน กมฺเม อายูหิเต กุสลวิปากอุเปกฺขาสหคตอเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุจิตฺเตน คหิตปฏิสนฺธิกสฺส ปฏิสนฺธิ กมฺมสทิสาติ น วตฺตพฺพา. กมฺมญฺหิ ทุเหตุกํ, ปฏิสนฺธิ อเหตุกา. ตสฺส วุฑฺฒิปฺปปตฺตสฺส จกฺขุทฺวาเร อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ อาปาถมาคเต ปุริมนเยเนว ตโย โมฆวารา เวทิตพฺพา. จตุนฺนํ ปน ทุเหตุกกุสลจิตฺตานํ อญฺญตรชวนสฺส ปริโยสาเน อเหตุกจิตฺตํ ตทารมฺมณภาเวน ปติฏฺฐาติ. ตํ มูลภวงฺคํ ตทารมฺมณนฺติ เทฺว นามานิ ลภติ. เอวเมตฺถ จกฺขุวิญฺญาณํ สมฺปฏิจฺฉนฺนํ อุเปกฺขาสหคตสนฺตีรณํ ตทารมฺมณมฺปิ อุเปกฺขาสหคตเมวาติ. เตสุ เอกํ คเหตฺวา คณนูปคานิ ตีเณว โหนฺติ.

อิฏฺฐารมฺมเณ ปน สนฺตีรณมฺปิ ตทารมฺมณมฺปิ โสมนสฺสสหคตเมว. เตสุ ๑- เอกํ คเหตฺวา ปุริมานิ ตีณิ จตฺตาริ โหนฺติ. เอวํ ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา เอกาย เจตนาย กมฺเม อายูหิเต วีสติ วิปากจิตฺตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ เวทิตพฺพานิ. อคฺคหิตคฺคหเณน ปน จกฺขุทฺวาเร จตฺตาริ, โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ จตฺตารีติ อฏฺฐ โหนฺติ. อิทํ อเหตุกฏฺฐกํ นาม. อิทํ มนุสฺสโลเกน คหิตํ.

จตูสุ ปน อปาเยสุ ปวตฺเต ลพฺภติ. ยทา หิ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถโร นิรเย ปทุมํ มาเปตฺวา ปทุมกณฺณิกาย นิสินฺโน เนรยิกานํ ธมฺมกถํ กเถสิ, ๒- ตทา เตสํ เถรํ ปสฺสนฺตานํ กุสลวิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, สทฺทํ สุณนฺตานํ โสตวิญฺญาณํ, จนฺทนวเน ทิวาวิหารํ นิสีทิตฺวา คตสฺส