อิฏฺฐารมฺมเณ ปน จตูสุ โสมนสฺสสหคตอกุสลจิตฺเตสุ ชวิเตสุ กุสลวิปากํ โสมนสฺสสหคตาเหตุกจิตฺตํ ตทารมฺมณํ โหติ. อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ จตูสุ อุเปกฺขาสหคตโลภสมฺปยุตฺเตสุ ชวิเตสุ กุสลวิปากอุเปกฺขาสหคตาเหตุกจิตฺตํ ตทารมฺมณํ โหติ. ยํ ปน "ชวเนน ตทารมฺมณํ นิยเมตพฺพนฺ"ติ วุตฺตํ, ตํ กุสลํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โทมนสฺสสหคตชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณํ อุปฺปชฺชมานํ กึ อุปฺปชฺชตีติ? อกุสลวิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ.

อิทํ ปน ชวนํ กุสลตาย วา อกุสลตาย วา ๔- โก นิยาเมตีติ? อาวชฺชนญฺเจว โวฏฺฐวนญฺจ. อาวชฺชเนน หิ โยนิโส อาวฏฺฏิเต ๕- โวฏฺฐวเนน โยนิโส ววฏฺฐาปิเต ชวนํ อกุสลํ ภวิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. อาวชฺชเนน อโยนิโส อาวฏฺฏิเต โวฏฺฐวเนน อโยนิโส ววฏฺฐาปิเต ชวนํ กุสลํ ภวิสฺสตีติ อฏฺฐานเมตํ. ๖- อุภเยน ปน โยนิโส อาวฏฺฏิเต ววฏฺฐาปิเต จ ชวนํ กุสลํ โหติ, อโยนิโส อกุสลนฺติ เวทิตพฺพํ.

อิฏฺฐารมฺมเณ ปน กงฺขโต อุทฺธตสฺส จ ตทารมฺมณํ กึ โหตีติ. อิฏฺฐารมฺมณสฺมึ กงฺขา โหตุ ๗- วา มา วา, อุทฺธโต วา โหตุ มา วา. กุสลวิปากาเหตุกโสมนสฺสจิตฺตเมว ตทารมฺมณํ โหติ. อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ กุสลวิปากาเหตุกอุเปกฺขาสหคตนฺติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปโต อตฺถทีปโน