โสมนสฺสสหคตทุเหตุกสสงฺขาริกกุสลจิตฺเตน กมฺเม อายูหิเตปิ อุเปกฺขา- สหคตทุเหตุกอสงฺขาริกสสงฺขาริเกหิ กมฺเม อายูหิเตปิ เอเสว นโย. เอตฺตาวตา "ทุเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกปฏิสนฺธิ โหตี"ติ วาโร กถิโต.

"อเหตุกปฏิสนฺธิ โหตี"ติ วาโร ปน เอวํ เวทิตพฺโพ. กุสลโต จตูหิ ญาณวิปฺปยุตฺเตหิ กมฺเม อายูหิเตปิ กุสลวิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุยา อุเปกฺขาสหคตาย ปฏิสนฺธิยา คหิตาย กมฺมสทิสา ปฏิสนฺธีติ น วตฺตพฺพา. อิโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว กเถตฺวา อิฏฺเฐปิ อิฏฺฐมชฺฌตฺเตปิ จิตฺตุปฺปตฺติ ๑- เวทิตพฺพา. อิมสฺส หิ เถรสฺส วาเท ปิณฺฑชวนํ ชวติ, เสสา "อิทํ ปน ชวนํ กุสลตาย วา อกุสลตาย วา โก นิยาเมตี"ติอาทิกถา สพฺพา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพาติ. เอตฺตาวตา โมรวาปีวาสิมหาทตฺตตฺเถรวาเท ทฺวาทสกมคฺโค นิฏฺฐิโต สทฺธึ ทสกมคฺเคน เจว อเหตุกฏฺฐเกน จาติ. ๒-

อิทานิ มหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาเท ทสกมคฺควิปากกถา ๓- โหติ. ตตฺถ สาเกตกปญฺหาอุสฺสนฺนกิตฺตนานิ ปากติกาเนว, เหตุกิตฺตเน ปน อยํ วิเสโส. ติเหตุกกมฺมํ ติเหตุกวิปากมฺปิ ทุเหตุกวิปากมฺปิ อเหตุกวิปากมฺปิ เทติ. ทุเหตุกกมฺมํ ติเหตุกเมว น เทติ, อิตรํ เทติ. ติเหตุกกมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาว โหติ, ๔- ทุเหตุกา วา อเหตุกา วา ๔- น โหติ. ทุเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกาเหตุกา โหติ, ติเหตุกา น โหติ. อสงฺขาริกกมฺมํ วิปากํ อสงฺขาริกเมว เหติ, โน สสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกมฺปิ สสงฺขาริกเมว เทติ, โน อสงฺขาริกํ, อารมฺมเณน เวทนา ปริวตฺเตตพฺพา, ชวนํ ปิณฺฑชวนเมว ชวติ. อาทิโต ปฏฺฐาย จิตฺตานิ กเถตพฺพานีติ. ๕-

ตตฺรายํ กถา:- เอโก ปฐมกุสลจิตฺเตน กมฺมํ อายูหติ, ปฐมวิปากจิตฺเตเนว ปฏิสนฺธึ คณฺหาติ, อยํ กมฺมสทิสา ปฏิสนฺธิ. ตสฺส วุฑฺฒิปฺปตฺตสฺส จกฺขุทฺวาเร อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต วุตฺตนเยเนว ตโย โมฆวารา โหนฺติ. อถสฺส เหฏฺฐา