๒. รูปกณฺฑ

อุทฺเทสวณฺณนา

[๕๘๓] อิทานิ รูปกณฺฑํ ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ ปุน "กตเม ธมฺมา อพฺยากตา"ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ เหฏฺฐา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วิปากาพฺยากตญฺเจว กิริยาพฺยากตญฺจ นิสฺเสสํ กตฺวา ภาชิตํ, รูปาพฺยากตนิพฺพานาพฺยากตานิ ปน อกถิตานิ. ตานิ กเถตุํ จตุพฺพิธมฺปิ อพฺยากตํ สโมธาเนตฺวา ทสฺเสนฺโต "กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา"ติอาทิมาห. ตตฺถ กุสลากุสลานนฺติ จตุภูมิกกุสลานญฺเจว อกุสลานญฺจ. เอตฺตาวตา ๑- วิปากาพฺยากตํ กุสลวิปากากุสลวิปากวเสน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ. ยสฺมา ปน ตํ สพฺพมฺปิ กามาวจรํ วา โหติ รูปาวจราทีสุ วา อญฺญตรํ, ตสฺมา "กามาวจรา"ติอาทินา นเยน ตเทว วิปากาพฺยากตํ ภุมฺมนฺตรวเสน ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ. ยสฺมา ปน ตํ เวทนากฺขนฺโธปิ โหติ ฯเปฯ วิญฺญาณกฺขนฺโธปิ, ตสฺมา ปุน ตํ สมฺปยุตฺตจตุกฺขนฺธวเสน ปริยาทิยิตฺวา ทสฺสิตํ.

เอวํ วิปากาพฺยากตํ กุสลากุสลวเสน, ภุมฺมนฺตรวเสน, สมฺปยุตฺตกฺขนฺธวเสนาติ ตีหิ นเยหิ ปริยาทาย ทสฺเสตฺวา ปุน กิริยาพฺยากตํ ทสฺเสนฺโต "เย จ ธมฺมา กิริกา"ติอาทิมาห. ตตฺถ "กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา, เวทนากฺขนฺโธ ฯเปฯ วิญฺญาณกฺขนฺโธ"ติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย, เหฏฺฐา ปน คหิตเมวาติ นยํ ทสฺเสตฺวา นิสฺสชฺชิ. ๒- อิทานิ อวิภตฺตํ ทสฺเสนฺโต "สพฺพํ จ รูปํ อสงฺขตา จ ธาตู"ติ อาห. ตตฺถ สพฺพํ จ รูปนฺติ ปเทน ปญฺจวีสติ รูปานิ ฉนฺนวุติ รูปโกฏฺฐาสา นิปฺปเทสโต คหิตาติ เวทิตพฺพา. อสงฺขตา จ ธาตูติ ปเทน นิพฺพานํ นิปฺปเทสโต คหิตํ. เอตฺตาวตา อพฺยากตา ธมฺมาติ ปทํ นิทฺทิฏฺฐํ ๓- โหติ.