จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา

[๕๘๖] จตุตฺถสงฺคเห ทฺวาวีสติ จตุกฺกา. ตตฺถ สพฺพปจฺฉิโม "อตฺถิ รูปํ อุปาทา, อตฺถิ รูปํ โน อุปาทา"ติ เอวํ อิธ วุตฺตมาติกํ อนามสิตฺวา ฐปิโต, อิตเร ปน อามสิตฺวา ฐปิตา. กถํ? เย ตาว อิธ ทุวิธสงฺคเห ปกิณฺณเกสุ อาทิโต ตโย ทุกา, เตสุ เอเกกํ คเหตฺวา "ยนฺตํ รูปํ อุปาทา ตํ อตฺถิ อุปาทินฺนํ, อตฺถิ อนุปาทินฺนนฺ"ติอาทินา นเยน ปญฺจหิ ปญฺจหิ ทุเกหิ สทฺธึ โยเชตฺวา ทุกตฺตยมูลกา อาทิมฺหิ ปญฺจทสจตุกฺกา ฐปิตา.

อิทานิ โยยํ จตุตฺโถ ๑- สนิทสฺสนทุโก, โส ยสฺมา "ยนฺตํ รูปํ สนิทสฺสนํ ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆนฺ"ติอาทินา นเยน ปเรหิ วา "อตฺถิ อุปาทา อตฺถิ โน อุปาทา"ติอาทินา นเยน ปุริเมหิ วา ทุเกหิ สทฺธึ อตฺถาภาวโต กมาภาวโต วิเสสาภาวโต จ โยคํ น คจฺฉติ. สนิทสฺสนํ หิ อปฺปฏิฆํ นาม โนอุปาทา วา นตฺถีติ อตฺถาภาวโต โยคํ น คจฺฉติ. อุปาทินฺนํ ปน อนุปาทินฺนญฺจ อตฺถิ, ตํ กมาภาวโต ๒- โยคํ น คจฺฉติ. สพฺพทุกา หิ ปจฺฉิมปจฺฉิเมเหว สทฺธึ โยชิตา, อยเมตฺถ กโม. ปุริเมหิ ปน สทฺธึ กมาภาโวติ. อตฺเถ สติ กมาภาโว อการณํ, ตสฺมา อุปาทินฺนปทาทีหิ สทฺธึ โยเชตพฺโพติ เจ. น วิเสสาภาวา. อุปาทินฺนปทาทีนิ หิ อิมินา สทฺธึ โยชิตานิ, ตตฺถ "อุปาทินฺนํ วา สนิทสฺสนํ, สนิทสฺสนํ วา อุปาทินฺนนฺ"ติ วุตฺเต วิเสโส นตฺถีติ วิเสสาภาวาปิ โยคํ น คจฺฉติ. ตสฺมา ตํ จตุตฺถทุกํ อนามสิตฺวา ตโต ปเรหิ "อตฺถิ รูปํ สปฺปฏิฆนฺ"ติ- อาทีหิ ตีหิ ทุเกหิ สทฺธึ "ยนฺตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ, อตฺถิ น อินฺทฺริยํ, ยนฺตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ, อตฺถิ น อินฺทฺริยนฺ"ติ- อาทินา นเยน ยุชฺชมาเน เทฺว เทฺว ทุเก โยเชตฺวา ฉจตุกฺกา ฐปิตา.