@๔ สี. สญฺชาตฏฺฐาเนน ๕ สี.,อิ.,ก. กตมํ ขนฺธคณนํ ๖ อภิ. ๓๗/๔๗๑/๒๘๔

@๗ ม. ปเภทํ

[๕๙๖] เอวํ เตวีสติวิธํ อุปาทารูปํ สงฺเขปโต อุทฺทิสิตฺวา ปุน ตเทว วิตฺถารโต นิทฺทิสนฺโต "กตมนฺตํ รูปํ จกฺขายตนนฺ"ติอาทิมาห. ตตฺถ ทุวิธํ จกฺขุ มํสจกฺขุ ปญฺญาจกฺขุ จ. เอเตสุ พุทฺธจกฺขุ สมนฺตจกฺขุ ญาณจกฺขุ ทิพฺพจกฺขุ ธมฺมจกฺขูติ ปญฺจวิธํ ปญฺญาจกฺขุ. ตตฺถ "อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต สตฺเต อปฺปรชกฺเข ฯเปฯ ทุวิญฺญาปเย"ติ ๑- อิทํ พุทฺธจกฺขุ นาม. "สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญาณนฺ"ติ ๒- อิทํ สมนฺตจกฺขุ นาม. "จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาที"ติ ๓- อิทํ ญาณจกฺขุ นาม. "อทฺทสํ โข อหํ ภิกฺขเว ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธนา"ติ ๔- อิทํ ทิพฺพจกฺขุ นาม. "ตสฺมึเยวาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาที"ติ ๕- อิทํ เหฏฺฐิมมคฺคตฺตยสงฺขาตํ ญาณํ ธมฺมจกฺขุ นาม.

มํสจกฺขุปิ สสมฺภารจกฺขุ ปสาทจกฺขูติ ทุวิธํ โหติ. ตตฺถ ยฺวายํ อกฺขิกูปเก ปติฏฺฐิโต เหฏฺฐา อกฺขิกูปกฏฺฐิเกน อุปริ ภมุกฏฺฐิเกน อุภโต อกฺขิกูเปหิ ๖- อนฺโต มตฺถลุงฺเคน พหิทฺธา อกฺขิโลเมหิ ปริจฺฉินฺโน มํสปิณฺโฑ, สงฺเขปโต "จตสฺโส ธาตุโย วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา สมฺภโว สณฺฐานํ ชีวิตํ ภาโว กายปฺปสาโท จกฺขุปฺปสาโท"ติ จุทฺทส สมฺภารา, ๗- วิตฺถารโต "จตสฺโส ธาตุโย ตํสนฺนิสฺสิตวณฺณคนฺธรสโอชาสณฺฐานสมฺภวา ฉ อิติ อิมานิ ทส จตุสมุฏฺฐานิกตฺตา จตฺตาฬีสํ โหนฺติ, ชีวิตํ ภาโว กายปฺปสาโท จกฺขุปฺปสาโทติ จตฺตาริ เอกนฺตกมฺมสมุฏฺฐานาเนวา"ติ อิเมสํ จตุจตฺตาฬีสาย รูปานํ วเสเนว จตุจตฺตาฬีสสมฺภารา, ยํ โลโก "เสตํ จกฺขุํ, ปุถุลํ, วิสฏํ, ๘- วิตฺถิณฺณํ จกฺขุนฺ"ติ สญฺชานนฺโต น จกฺขุํ สญฺชานาติ, วตฺถุํ จกฺขุโต สญฺชานาติ, โส มํสปิณฺโฑ อกฺขิกูเป ปติฏฺฐิโต ๙- นหารุสุตฺตเกน มตฺถลุงฺเค อาพทฺโธ, ๙- ยตฺถ เสตมฺปิ อตฺถิ กณฺหมฺปิ โลหิตกมฺปิ ปฐวีปิ อาโปปิ เตโชปิ วาโยปิ, ยํ เสมฺหุสฺสทตฺตา