โย ปน เอตฺถ สิโต เอตฺถ ปฏิวุทฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท, อิทํ ปสาทจกฺขุ นาม. ตเทตํ ตสฺส สสมฺภารจกฺขุโน เสตมณฺฑลปริกฺขิตฺตสฺส กณฺหมณฺฑลสฺส มชฺเฌ อภิมุเข ฐิตานํ สรีรสณฺฐานุปฺปตฺติเทสภูเต ทิฏฺฐมณฺฑเล สตฺตสุ ปิจุปฏเลสุ อาสิตฺตเตลํ ปิจุปฏลานิ วิย สตฺต อกฺขิปฏลานิ พฺยาเปตฺวา ธารณนหาปนมณฺฑนพีชนกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตีหิ ขตฺติยกุมาโร วิย สนฺธารณาพนฺธน- ปริปาจนสมุทีรณกิจฺจาหิ จตูหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา อนุปาลิยมานํ วณฺณคนฺธรสาทีหิ ปริวุตํ ปมาณโต อูกาสิรมตฺตํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ยถารหํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ธมฺมเสนาปตินา:-

"เยน จกฺขุปฺปสาเทน รูปานิ สมนุปสฺสติ

ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ ๑- อูกาสิรสมูปมนฺ"ติ. ๒-

จกฺขุญฺจ ตํ อายตนญฺจาติ จกฺขายตนํ. ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโทติ อิธาปิ อุปโยคตฺเถเยว สามิวจนํ, จตฺตาริ มหาภูตานิ อุปาทิยิตฺวา ปวตฺตปฺปสาโทติ อตฺโถ. อิมินา ปสาทจกฺขุเมว คณฺหาติ, เสสจกฺขุํ ปฏิกฺขิปติ. ยํ ปน อินฺทฺริยโคจรสุตฺเต "เอกํ มหาภูตํ อุปาทาย ปสาโท ปฐวีธาตุยา ตีหิ มหาภูเตหิ อสงฺคหิโต ๓- อาโปธาตุยา จ เตโชธาตุยา จ วาโยธาตุยา จ ", จตุปริวตฺตสุตฺเต "ทฺวินฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท ปฐวีธาตุยา จ อาโปธาตุยา จ ทฺวีหิ มหาภูเตหิ อสงฺคหิโต เตโชธาตุยา จ วาโยธาตุยา จา"ติ วุตฺตํ, ตํ ปริยาเยน วุตฺตํ. อยํ หิ สุตฺตนฺติกกถา นาม ปริยายเทสนา. โย จ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท, โส เตสุ เอเกกสฺสาปิ