@๓ ฉ.ม. สงฺคหิโต. เอวมุปริปิ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมฺปิ ปสาโทเยวาติ อิมินา ปริยาเยน ตตฺถ เทสนา อาคตา. อภิธมฺโม ปน นิปฺปริยายเทสนา นาม, ตสฺมา อิธ "จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท"ติ วุตฺตํ.
"อยํ เม อตฺตา"ติ พาลชเนน ปริคฺคหิตตฺตา อตฺตภาโว วุจฺจติ สรีรมฺปิ ขนฺธปญฺจกมฺปิ, ตสฺมึ ปริยาปนฺโน ตนฺนิสฺสิโต อตฺตภาวปริยาปนฺโน. จกฺขุวิญฺญาเณน ปสฺสิตุํ น สกฺกาติ อนิทสฺสโน. ปฏิฆฏฺฏนานิฆํโส เอตฺถ ชายตีติ สปฺปฏิโฆ.
เยนาติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ:- เยน การณภูเตน จกฺขุนา อยํ สตฺโต อิทํ วุตฺตปฺปการํ รูปํ อตีเต ปสฺสิ วา, วตฺตมาเน ปสฺสติ วา, อนาคเต ปสฺสิสฺสติ วา. สจสฺส อปริภินฺนํ จกฺขุํ ภเวยฺย, อถาเนน อาปาถคตํ รูปํ ปสฺเส วา, อตีตํ วา รูปํ อตีเตน จกฺขุนา ปสฺสิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺเนน ปสฺสติ, อนาคตํ อนาคเตน ปสฺสิสฺสติ. "สเจ ตํ รูปํ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺเฉยฺย, จกฺขุนา ตํ รูปํ ปสฺเสยฺยา"ติ อิทเมตฺถ ปริกปฺปวจนํ. ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุธาตุเปสา. ทสฺสนลกฺขเณ อินฺทตฺตํ กาเรตีติ จกฺขุนฺทฺริยมฺเปตํ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกเปโส. วลญฺชนฏฺเฐน ทฺวาราเปสา. ทุปฺปูรณียฏฺเฐน ๑- สมุทฺโทเปโส. ปริสุทฺธฏฺเฐน ปณฺฑรมฺเปตํ. ผสฺสาทีนํ อภิชายนฏฺเฐน เขตฺตมฺเปตํ. เตสํเยว ปติฏฺฐฏฺเฐน ๒- วตฺถุมฺเปตํ. สมํ วิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตมฺเปตํ. เตเนว อตฺเถน นยนมฺเปตํ. สกฺกายปริยาปนฺนฏฺเฐน โอริมํ ตีรมฺเปตํ. พหุสาธารณฏฺเฐน อสฺสามิกฏฺเฐน จ สุญฺโญ คาโมเปโสติ.