@๘ ฉ.ม. ธมฺมกถํ ๙ สี. อยเมว กิร

@๑๐ ฉ.ม. อุกฺเขปนียกมฺมตชฺชนียกมฺมารโห

อถาปิ เอวํ วเทยฺย "สเจ อภิธมฺโม พุทฺธภาสิโต, ยถา อเนเกสุ สุตฺตสหสฺเสสุ `เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรตี'ติอาทินา นเยน นิทานํ สชฺชิตํ, เอวมสฺสาปิ นิทานํ สชฺชิตํ ภเวยฺยา"ติ. โส "ชาตกสุตฺตนิปาตธมฺมปทาทีนํ เอวรูปํ นิทานํ นตฺถิ, น เจตานิ น พุทฺธภาสิตานี"ติ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุตฺตริมฺปิ เอวํ วตฺตพฺโพ "ปณฺฑิต อภิธมฺโม นาเมส สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว วิสโย, น อญฺเญสํ วิสโย. พุทฺธานํ หิ โอกฺกนฺติ ปากฏา, อภิชาติ ปากฏา, อภิสมฺโพธิ ปากฏา, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนํ ปากฏํ, ยมกปาฏิหาริยํ ปากฏํ, ติทิวกฺกโม ๑- ปากโฏ, เทวโลเก เทสิตภาโว ปากโฏ, เทโวโรหณํ ปากฏํ. ยถา นาม จกฺกวตฺติรญฺโญ หตฺถิรตนํ วา อสฺสรตนํ วา เถเนตฺวา ยานเก โยเชตฺวา วิจรณํ นาม อฏฺฐานํ อการณํ, จกฺกรตนํ วา ปน เถเนตฺวา ปลาลสกเฏ โอลมฺเพตฺวา วิจรณํ นาม อฏฺฐานํ อการณํ, โยชนปฺปมาณํ โอภาสนสมตฺถํ มณิรตนํ วา ปน เถเนตฺวา กปฺปาสปจฺฉิยํ ปกฺขิปิตฺวา วฬญฺชนํ นาม อฏฺฐานํ อการณํ. กสฺมา? ราชารหภณฺฑตาย. เอวเมว อภิธมฺโม นาม อญฺเญสํ น วิสโย, สพฺพญฺญุพุทฺธานํเยว วิสโย, เตสํ วเสน เทสิตพฺพเทสนา. พุทฺธานํ หิ โอกฺกนฺติ ปากฏา ฯเปฯ เทโวโรหณํ ปากฏํ, อภิธมฺมสฺส นิทานกิจฺจํ นาม นตฺถิ ปณฺฑิตา"ติ. น หิ สกฺกา เอวํ วุตฺเต ปรวาทินา สหธมฺมิกํ อุทาหรณํ อุทาหริตุํ.

มณฺฑลารามวาสี ติสฺสคุตฺตตฺเถโร ๒- ปน "มหาโพธินิทาโน เอส อภิธมฺโม นามา"ติ ทสฺเสตุํ "เยน สฺวาหํ ภิกฺขเว วิหาเรน ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ วิหรามิ, ตสฺส ปเทเสน วิหาสินฺ"ติ ๓- อิมํ ปเทสวิหารสุตฺตนฺตํ อาหริตฺวา กเถสิ. ทสวิโธ หิ ปเทโส นาม ขนฺธปเทโส อายตนปเทโส ธาตุปเทโส สจฺจปเทโส อินฺทฺริยปเทโส ปจฺจยาการปเทโส สติปฏฺฐานปเทโส ฌานปเทโส นามปเทโส ธมฺมปเทโสติ. เตสุ สตฺถา มหาโพธิมณฺเฑ ปญฺจกฺขนฺเธ นิปฺปเทสโต ปฏิวิชฺฌิ, อิมํ เตมาสํ เวทนากฺขนฺธวเสเนว วิหาสิ. ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย นิปฺปเทเสน ปฏิวิชฺฌิ, อิมํ เตมาสํ ธมฺมายตเน เวทนาวเสน,