[๑๑๖๖] กุกฺกุจฺจนิทฺเทเส อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตาติอาทีนิ มูลโต กุกฺกุจฺจทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ. เอวํสญฺญิตาย หิ กเต วีติกฺกเม นิฏฺฐิเต วตฺถุชฺฌาจาเร ปุน สญฺชาตสติโนปิ "ทุฏฺฐุํ มยา กตนฺ"ติ เอวํ อนุตปฺปมานสฺส ปจฺฉานุตาปวเสเนตํ อุปฺปชฺชติ. เตน นํ มูลโต ทสฺเสตุํ "อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา"ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อกปฺปิยโภชนํ กปฺปิยสญฺญี หุตฺวา ปริภุญฺชติ, อกปฺปิยมํสํ กปฺปิยมํสสญฺญี หุตฺวา อจฺฉมํสํ "สุกรมํสนฺ"ติ ทีปิมํสํ วา "มิคมํสนฺ"ติ ขาทติ. กาเล วีติวตฺเต กาลสญฺญาย, ปวาเรตฺวา อปฺปวาริตสญฺญาย, ปตฺตสฺมึ รเช ปติเต ปฏิคฺคหิตสญฺญาย ภุญฺชติ. เอวํ อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญาย วีติกฺกมํ กโรติ นาม. สุกรมํสญฺจ อจฺฉมํสสญฺญาย ขาทมาโน กาเล จ วิกาลสญฺญาย ภุญฺชมาโน กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตาย วีติกฺกมํ กโรติ นาม. อนวชฺชํ ปน กิญฺจิเทว วชฺชสญฺญิตาย วชฺชญฺจ อนวชฺชสญฺญิตาย กโรนฺโต อนวชฺเช วชฺชสญฺญิตาย ๑- วชฺเช จ อนวชฺชสญฺญิตาย วีติกฺกมํ กโรติ นาม. ยสฺมา ปเนตํ "อกตํ วต เม กลฺยาณํ, อกตํ กุสลํ, อกตํ ภีรุตฺตาณํ, กตํ ปาปํ, กตํ ลุทฺธํ, กตํ กิพฺพิสนฺ"ติ เอวํ อนวชฺเช วชฺชสญฺญิตายปิ กเต วีติกฺกเม อุปฺปชฺชติ. ตสฺมาสฺส อญฺญมฺปิ วตฺถุํ อนุชานนฺโต "ยํ เอวรูปนฺ"ติอาทิมาห.

ตตฺถ กุกฺกุจฺจปทํ วุตฺตตฺถเมว. กุกฺกุจฺจายนากาโร กุกฺกุจฺจายนา. กุกฺกุจฺเจน อายิตสฺส ๒- ภาโว กุกฺกุจฺจายิตตฺตํ. เจตโส วิปฺปฏิสาโรติ เอตฺถ กตากตสฺส สาวชฺชานวชฺชสฺส วา อภิมุขคมนํ วิปฺปฏิสาโร นาม. ยสฺมา ปน โส กตํ วา ปาปํ อกตํ น กโรติ, อกตํ วา กลฺยาณํ กตํ น กโรติ, ตสฺมา วิรูโป กุจฺฉิโต วา ปฏิสาโรติ วิปฺปฏิสาโร. โส ปน เจตโส, น สตฺตสฺสาติ ญาปนตฺถํ "เจตโส วิปฺปฏิสาโร"ติ วุตฺตํ. อยมสฺส สภาวนิทฺเทโส. อุปฺปชฺชมานํ ปน กุกฺกุจฺจํ อารคฺคมิว กํสปตฺตํ มนํ วิลิขมานเมว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา "มโนวิเลโข"ติ วุตฺตํ. อยมสฺส กิจฺจนิทฺเทโส. ยํ ปน วินเย "อถโข อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควตา ปฏิกฺขิตฺตํ อนุวสิตฺวา อนุวสิตฺวา อาวสถปิณฺฑํ ปริภุญฺชิตุนฺติ กุกฺกุจฺจายนฺโต น ปฏิคฺคเหสี"ติ ๓- กุกฺกุจฺจํ อาคตํ,