ตตฺถ จตูสูติ กามาวจรรูปาวจรอรูปาวจรอปริยาปนฺนาสุ. กุสลนฺติ ผสฺสาทิเภทํ กุสลํ. อิเม ธมฺมา กุสลาติ อิเม สพฺเพปิ ตาสุ ตาสุ ภูมีสุ วุตฺตา ผสฺสาทโย ธมฺมา กุสลา นาม.
[๑๓๘๕] อกุสลานํ ปน ภูมิวเสน เภทาภาวโต "ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา"ติ อาห. ตตฺถ อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโท, จิตฺตเมว อุปฺปาโท จิตฺตุปฺปาโท, เทสนาสีสเมว เจตํ, ยถา ปน "ราชา อาคโต"ติ วุตฺเต อมจฺจาทีนมฺปิ อาคมนํ วุตฺตเมว โหติ, เอวํ "จิตฺตุปฺปาทา"ติ หิ ๑- วุตฺเต เตหิ สมฺปยุตฺตธมฺมาปิ วุตฺตาว โหนฺตีติ สพฺพตฺถ จิตฺตุปฺปาทคฺคหเณน สสมฺปยุตฺตธมฺมํ จิตฺตํ คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิโต ปรญฺจ ๒- "จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก"ติอาทีนํ สพฺเพสมฺปิ ติกทุกภาชนียปทานํ อตฺโถ เวทนาตฺติกาทีสุ จ สุขาทีนํ นวตฺตพฺพตา เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว ปาลิอตฺถํ ๓- วีมํสิตฺวาว เวทิตพฺพา, วิเสสมตฺตเมว ปน วกฺขาม.
[๑๔๒๐] ตตฺถ ปริตฺตารมฺมณตฺติเก ตาว สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโกติ เอตฺถ เทฺว ปญฺจวิญฺญาณานิ จกฺขุปฺปสาทาทโย นิสฺสาย นิยเมเนว อิฏฺฐานิฏฺฐาทิเภเท รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพธมฺเม อารพฺภ ปวตฺตนฺตีติ ปริตฺตารมฺมณานิ. กุสลากุสลวิปากา ปน เทฺว มโนธาตุโย หทยวตฺถุํ นิสฺสาย จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อนนฺตรา นิยมโต รูปาทีเนว อารพฺภ ปวตฺตนฺตีติ ปริตฺตารมฺมณา. กุสลวิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณวเสน, ฉสุ ทฺวาเรสุ ตทารมฺมณวเสนาติ นิยมโต รูปาทีนิ ฉ ปริตฺตารมฺมณาเนว อารพฺภ ปวตฺตตีติ ปริตฺตารมฺมณา. กุสลากุสลวิปากาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยํ ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณวเสน, ฉสุ ทฺวาเรสุ ตทารมฺมณวเสน นิยมโต รูปาทีนิ ฉ ปริตฺตารมฺมณาเนว อารพฺภ ปวตฺตติ. ปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺตมานมฺปิ ปริตฺตกมฺมํ วา กมฺมนิมิตฺตํ วา คตินิมิตฺตํ วา อารมฺมณํ กโรติ. ปวตฺติยํ ภวงฺควเสน, ปริโยสาเน จุติวเสน ปวตฺตมานมฺปิ ตเทว อารมฺมณํ กโรตีติ ปริตฺตารมฺมณํ. อฏฺฐ ปน สเหตุกวิปากจิตฺตุปฺปาทา เอตฺถ วุตฺตนเยเนว ตทารมฺมณวเสน ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน จ ปริตฺตธมฺเมเยว อารพฺภ ปวตฺตนฺติ. กิริยามโนธาตุ ปญฺจทฺวาเร รูปาทีนิ อารพฺภ ปวตฺตติ, โสมนสฺสสหคตา