Samūhasaṅkhāto pana samayo anekesampi sahuppattiṃ dīpeti. Phassādīnaṃ hi dhammānaṃ puñjo "samūho"ti vutto. Tasmiñca uppajjamānaṃ cittaṃ saha tehi dhammehi uppajjatīti anekesaṃ sahuppatti dīpitā. Evaṃ dīpentena ṭhānena ekasseva dhammassa uppatti paṭisedhitā hoti, ayaṃ samūhasaṅkhātena samayena attho dīpito.

Hetusaṅkhāto pana samayo parāyattavuttitaṃ dīpeti. "yasmiṃ samaye"ti hi padassa yasmā "yamhi hetumhi sati uppannaṃ hotī"ti ayamattho, tasmā hetumhi sati pavattito parāyattavuttitā dīpitā. Evaṃ dīpentena ṭhānena dhammānaṃ vasavattitādhimāno paṭisedhito hoti, ayaṃ hetusaṅkhātena samayena attho dīpito hoti.

Tattha yasmiṃ samayeti kālasaṅkhātassa samayassa vasena yasmiṃ kāleti attho, samūhasaṅkhātassa yasmiṃ samūheti, khaṇasamavāyahetusaṅkhātānaṃ yasmiṃ khaṇe sati, yāyaṃ sāmaggiyā sati, yamhi hetumhi sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva sati phassādayopīti ayamattho veditabbo. Adhikaraṇaṃ hi kālasaṅkhāto samūhasaṅkhāto ca samayo tattha vuttadhammānanti adhikaraṇavasenettha bhummaṃ, khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhiyatīti bhāvenabhāvalakkhaṇavasenettha bhummaṃ.

Kāmāvacaranti "katame dhammā kāmāvacarā, heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve anto karitvātiādinā nayena vuttesu kāmāvacaradhammesu pariyāpannaṃ. Tatrāyaṃ vacanattho:- udānato dve kāmā vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha kilesakāmo atthato chandarāgova, vatthukāmo tebhūmikavaṭṭaṃ.

เล่มที่ ๓๔ ธัมมสังคณี๒๙๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “บทภาชนีย์”