Cetayatīti cetanā, saddhiṃ attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahatīti attho. Sā cetayitalakkhaṇā, cetanābhāvalakkhaṇāti attho. Āyūhanarasā, catubhūmikacetanā hi nocetayitalakkhaṇā nāma natthi, sabbā cetayitalakkhaṇāva. Āyūhanarasatā pana kusalākusalesueva hoti. Kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānaṃ hi patvā sesasampayuttadhammānaṃ ekadesamattakameva kiccaṃ hoti, cetanā pana atirekaussāhā atirekavāyāmā diguṇaussāhā diguṇavāyāmā. Tenāhu porāṇā "thāvariyasabhāvasaṇṭhitā ca panesā cetanā"ti. Thāvariyoti khettasāmī vuccati. Yathā hi khettasāmipuriso pañcapaṇṇāsabalipurise gahetvā "lāyissāmī"ti ekato khettaṃ otarati. Tassa atireko ussāho atireko vāyāmo diguṇo ussāho diguṇo vāyāmo hoti, nirantaraṃ "gaṇhathā"tiādīni vadati, sīmaṃ ācikkhati, tesaṃ surābhattagandhamālādīni jānāti, maggaṃ samakaṃ harati. Evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Khettasāmipuriso viya hi cetanā, pañcapaṇṇāsabalipurisā viya cittaṅgavasena uppannā pañcapaṇṇāsa kusalā dhammā, khettasāmipurisassa diguṇussāhadiguṇavāyāmakaraṇakālo viya kusalākusalakammāyūhanaṭṭhānaṃ patvāva cetanāya diguṇussāho diguṇavāyāmo hoti. Evamassā āyūhanarasatā veditabbā.

Sā panesā saṃvidahanapaccupaṭṭhānā. Saṃvidahamānā hi ayaṃ upaṭṭhahati, sakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya. Yathā hi jeṭṭhasisso upajjhāyaṃ dūratova āgacchantaṃ disvā sayaṃ adhīyamāno itarepi dārake attano attano ajjhayanakamme pavattayati, tasmiṃ adhīyituṃ āraddhe tepi adhīyanti tadanuvattitāya.

Yathā ca yodhanāyako sayaṃ yujjhamāno itarepi yodhe sampahāravuttiyaṃ pavattayati, tasmiṃ hi yujjhituṃ āraddhe tepi anuvattamānā yujjhanti tadanuvattitāya, evamesāpi attano kiccena ārammaṇe pavattamānā aññepi sampayuttadhamme attano attano kiriyāya pavatteti, tassā hi attano kiccaṃ āraddhāya taṃsampayuttāpi ārabhanti. Tena vuttaṃ "sakiccaparakiccasādhakā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viyā"ti. Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttadhammānaṃ ussāhanabhāvena pavattamānā pākaṭā hotīti veditabbā.

เล่มที่ ๓๔ ธัมมสังคณี๓๘๑

ที่มาและฉบับอื่นของ “บทภาชนีย์”