"ārammaṇaṃ cintetīti cittan"tiādinā nayena cittassa vacanattho vuttoeva. Lakkhaṇādito pana vijānanalakkhaṇaṃ cittaṃ, pubbaṅgamarasaṃ, sandhānapaccupaṭṭhānaṃ 1-, nāmarūpapadaṭṭhānaṃ. Catubhūmikacittaṃ hi novijānanalakkhaṇaṃ nāma natthi, sabbaṃ vijānanalakkhaṇameva. Dvāraṃ pana patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittaṃ pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ hoti. Cakkhunā hi diṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ citteneva vijānāti .pe. Manena viññātaṃ dhammārammaṇaṃ citteneva vijānāti. Yathā hi nagaraguttiko nāma nagaramajjhe siṅghāṭake nisīditvā "ayaṃ nevāsiko, ayaṃ āgantuko"ti āgatāgataṃ janaṃ upadhāreti vavaṭṭhapeti, evaṃ sampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Vuttampi cetaṃ mahātherena 2-:- "yathā mahārāja nagaraguttiko nāma majjhe nagare siṅghāṭake nisinno puratthimato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya, pacchimato. Dakkhiṇato. Uttarato disato purisaṃ āgacchantaṃ passeyya, evameva kho mahārāja yaṃ cakkhunā rūpaṃ passati, taṃ viññāṇena vijānāti. Yaṃ sotena saddaṃ suṇāti. Ghānena gandhaṃ ghāyati. Jivhāya rasaṃ sāyati. Kāyena phoṭṭhabbaṃ phusati. Manasā dhammaṃ vijānāti, taṃ viññāṇena vijānātī"ti. Evaṃ dvāraṃ patvā ārammaṇavibhāvanaṭṭhāne cittameva pubbaṅgamaṃ purecārikaṃ, tasmā "pubbaṅgamarasan"ti vuccati.

@3 milinda. 15/63

Tadetaṃ pacchimaṃ pacchimaṃ uppajjamānaṃ purimaṃ purimaṃ nirantaraṃ katvā sandhānameva upaṭṭhātīti sandhānapaccupaṭṭhānaṃ. Pañcavokārabhave panassa niyamato nāmarūpaṃ, catuvokārabhave nāmameva padaṭṭhānaṃ. Tasmā "nāmarūpapadaṭṭhānan"ti vuttaṃ.

เล่มที่ ๓๔ ธัมมสังคณี๓๘๒

ที่มาและฉบับอื่นของ “บทภาชนีย์”