Kiṃ panetaṃ cittaṃ purimaniddiṭṭhacittena saddhiṃ ekameva, udāhu aññanti? Ekameva. Atha kasmā purimaniddiṭṭhaṃ puna vuttanti? avicāritaṃ etaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Ayaṃ panettha yutti:- yathā hi rūpādīni upādāya paññattā suriyādayo na atthato rūpādīhi aññe honti. Teneva "yasmiṃ samaye suriyo udeti, tasmiṃ samaye tassa tejasaṅkhātaṃ rūpaṃ paññāyatī"ti evaṃ vuccamānepi na rūpādīhi añño suriyo nāma atthi, na tathā cittaṃ, phassādayo dhamme upādāya paññāpiyati, atthato panetaṃ tehi aññameva. Tena "yasmiṃ samaye cittaṃ uppannaṃ hoti, ekaṃseneva tasmiṃ samaye phassādīhi atthato aññameva taṃ hotī"ti imassa atthassa dīpanatthāya etaṃ puna vuttanti veditabbaṃ.

Yathā ca "yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti .pe. Paṭhavīkasiṇaṃ. Tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hotī"tiādīsu pana bhāventena vavaṭṭhāpite samaye yo bhāveti, na so atthato uppajjati nāma. Teneva tattha yathā "phasso hoti, vedanā hotī"ti vuttaṃ, na evaṃ "yo bhāveti, so hotī"ti vuttaṃ. "yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī"tiādīsu pana cittena vavaṭṭhāpite samaye samayavavaṭṭhāpitaṃ cittaṃ na tathā atthato nuppajjati. Yatheva pana tadā phasso hoti, vedanā hoti, tathā cittampi hotīti imassāpi atthassa dīpanatthamidaṃ puna vuttanti veditabbaṃ. Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ, uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre ca vibhajanatthaṃ. Purimena hi cittasaddena kevalaṃ samayo vavaṭṭhāpito. Tasmiṃ pana cittena vavaṭṭhāpitasamaye ye dhammā honti, tesaṃ dassanatthaṃ "phasso hotī"tiādi āraddhaṃ. Cittañcāpi tasmiṃ samaye hotiyeva. Tasmā tassāpi saṅgaṇhanatthametaṃ puna vuttaṃ. Imasmiṃ pana ṭhāne etasmiṃ avuccamāne "katamaṃ tasmiṃ samaye cittan"ti na sakkā

Tasmāyeva tassa niddesavāre vibhajanatthampi etaṃ puna vuttanti veditabbaṃ.

เล่มที่ ๓๔ ธัมมสังคณี๓๘๓

ที่มาและฉบับอื่นของ “บทภาชนีย์”