"yathā mahārāja puriso andhakāre gehe telapadīpaṃ paveseyya. Paviṭṭho padīpo andhakāraṃ viddhaṃseti obhāsaṃ janeti, ālokaṃ vidasseti, pākaṭāni ca rūpāni karoti, evameva kho mahārāja paññā uppajjamānā avijjandhakāraṃ viddhaṃseti vijjobhāsaṃ janeti, ñāṇālokaṃ vidasseti, pākaṭāni ca ariyasaccāni karoti. Evaṃ kho mahārāja obhāsanalakkhaṇā paññā"ti.

Yathā vā pana cheko bhisakko āturānaṃ sappāyāsappāyāni bhesajjādīni jānāti, evaṃ paññā uppajjamānā kusalākusale sevitabbāsevitabbe hīnappaṇīte kaṇhasukke sappaṭibhāgāpaṭibhāge dhamme pajānāti. Vuttampi cetaṃ dhammasenāpatinā "pajānāti pajānātīti kho āvuso tasmā paññāti vuccati. Kiñci pajānāti? `idaṃ dukkhan'ti pajānātī"ti vitthāretabbaṃ. Evamassā pajānanalakkhaṇatā veditabbā.

Aparo nayo:- yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā, akkhalitapaṭivedhalakkhaṇā vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya. Visayobhāsanarasā padīpo viya. Asammohapaccupaṭṭhānā araññagatasudesako viya.

Manatīti mano, vijānātīti attho. Aṭṭhakathācariyā panāhu "nāḷiyā minamāno viya mahātulāya dhārayamāno viya ca ārammaṇaṃ minati jānātīti mano"ti. Tadeva mananalakkhaṇe indattaṃ kāretīti indriyaṃ, manoeva indriyaṃ manindriyaṃ. Heṭṭhā vuttacittassevetaṃ vevacanaṃ.

เล่มที่ ๓๔ ธัมมสังคณี๓๙๘

ที่มาและฉบับอื่นของ “บทภาชนีย์”