[1166] Kukkuccaniddese akappiye kappiyasaññitātiādīni mūlato kukkuccadassanatthaṃ vuttāni. Evaṃsaññitāya hi kate vītikkame niṭṭhite vatthujjhācāre puna sañjātasatinopi "duṭṭhuṃ mayā katan"ti evaṃ anutappamānassa pacchānutāpavasenetaṃ uppajjati. Tena naṃ mūlato dassetuṃ "akappiye kappiyasaññitā"tiādi vuttaṃ. Tattha akappiyabhojanaṃ kappiyasaññī hutvā paribhuñjati, akappiyamaṃsaṃ kappiyamaṃsasaññī hutvā acchamaṃsaṃ "sukaramaṃsan"ti dīpimaṃsaṃ vā "migamaṃsan"ti khādati. Kāle vītivatte kālasaññāya, pavāretvā appavāritasaññāya, pattasmiṃ raje patite paṭiggahitasaññāya bhuñjati. Evaṃ akappiye kappiyasaññāya vītikkamaṃ karoti nāma. Sukaramaṃsañca acchamaṃsasaññāya khādamāno kāle ca vikālasaññāya bhuñjamāno kappiye akappiyasaññitāya vītikkamaṃ karoti nāma. Anavajjaṃ pana kiñcideva vajjasaññitāya vajjañca anavajjasaññitāya karonto anavajje vajjasaññitāya vajje ca anavajjasaññitāya vītikkamaṃ karoti nāma. Yasmā panetaṃ "akataṃ vata me kalyāṇaṃ, akataṃ kusalaṃ, akataṃ bhīruttāṇaṃ, kataṃ pāpaṃ, kataṃ luddhaṃ, kataṃ kibbisan"ti evaṃ anavajje vajjasaññitāyapi kate vītikkame uppajjati. Tasmāssa aññampi vatthuṃ anujānanto "yaṃ evarūpan"tiādimāha.

Tattha kukkuccapadaṃ vuttatthameva. Kukkuccāyanākāro kukkuccāyanā. Kukkuccena āyitassa bhāvo kukkuccāyitattaṃ. Cetaso vippaṭisāroti ettha katākatassa sāvajjānavajjassa vā abhimukhagamanaṃ vippaṭisāro nāma. Yasmā pana so kataṃ vā pāpaṃ akataṃ na karoti, akataṃ vā kalyāṇaṃ kataṃ na karoti, tasmā virūpo kucchito vā paṭisāroti vippaṭisāro. So pana cetaso, na sattassāti ñāpanatthaṃ "cetaso vippaṭisāro"ti vuttaṃ. Ayamassa sabhāvaniddeso. Uppajjamānaṃ pana kukkuccaṃ āraggamiva kaṃsapattaṃ manaṃ vilikhamānameva uppajjati, tasmā "manovilekho"ti vuttaṃ. Ayamassa kiccaniddeso. Yaṃ pana vinaye "athakho āyasmā sāriputto bhagavatā paṭikkhittaṃ anuvasitvā anuvasitvā āvasathapiṇḍaṃ paribhuñjitunti kukkuccāyanto na paṭiggahesī"ti kukkuccaṃ āgataṃ,