อนึ่ง วิหิงสานี้ เพราะยังไม่มา (ยังไม่ได้กล่าวไว้) ในหนหลัง จึงควรทราบโดยการจำแนกอรรถเป็นต้น ดังต่อไปนี้.

คำว่า วิหึสํ มีวิเคราะห์ว่า ที่ชื่อว่าวิหิงสา เพราะอรรถว่ามีเจตนาเป็นเหตุเบียดเบียนสัตว์ หรือสัตว์มีความเบียดเบียน. วิหิงสานั้น บัณฑิตพึงทราบว่า มีความเบียดเบียนเป็นลักษณะ หรือว่ามีความเป็นปฏิปักษ์ต่อกรุณาเป็นลักษณะ มีความให้เกิดความหวาดเสียวในสันดานของสัตว์อื่นเป็นรส หรือว่า มีความกำจัดความกรุณาในสันดานของตนเป็นรส มีความเป็นบ่อเกิดแห่งทุกข์เป็นปัจจุปัฏฐาน มีปฏิฆะเป็นปทัฏฐาน.

อโลภะ (ความไม่โลภ) เรียกว่าเนกขัมมะ เพราะออกจากความโลภ. ปฐมฌานก็เรียกว่าเนกขัมมะ เพราะออกจากนิวรณ์ทั้งหลาย กุศลทั้งหมดก็เรียกว่าเนกขัมมะ เพราะออกจากอกุศลทั้งหมด. ธาตุประกอบด้วยเนกขัมมะ ชื่อว่าเนกขัมมธาตุ คำว่าเนกขัมมธาตุนี้เป็นชื่อของเนกขัมมวิตก.

ธาตุที่ประกอบด้วยความไม่พยาบาท ชื่อว่าอัพยาปาทธาตุ คำว่าอัพยาปาทธาตุนี้เป็นชื่อของเมตตา. ธาตุที่ประกอบความไม่เบียดเบียน ชื่อว่าอวิหิงสาธาตุ คำว่า อวิหิงสาธาตุนี้เป็นชื่อของอวิหิงสาวิตก ธาตุคืออวิหิงสานั้นเอง ชื่อว่าอวิหิงสาธาตุ คำว่าอวิหิงสาธาตุนี้เป็นชื่อของกรุณา.

เล่มที่ ๓๕ วิภังค์๒๓๑

อรรถกถา ฉบับแปลไทย เป็นงานของผู้แปลและผู้จัดพิมพ์ฉบับแปล คัดมาตามต้นฉบับโดยไม่แก้ถ้อยคำ แสดงภายใต้ เงื่อนไขนี้ หากเจ้าของประสงค์ให้นำออก แจ้งที่ saddhammadana@gmail.com จะนำออกทันที

ที่มาและฉบับอื่นของ “ธาตุ ๖ นัยที่ ๑”