นามสฺส ปากวิญฺญาณํ นวธา โหติ ปจฺจโย วตฺถุรูปสฺส นวธา เสสรูปสฺส อฎฺฐธา อภิสัขารวิญฺญาณํ โหติ รูปสฺส เอกธา ตทญฺญํ ปน วิญฺญาณํ ตสฺส ตสฺส ยถารหํ วิปากวิญญาณเป็นปัจจัยแก่นาม ๙ อย่าง เป็นปัจจัยแก่วัตถุรูป ๙ อย่าง เป็นปัจจัยแก่ รูปที่เหลือ ๘ อย่าง อภิสังขารวิญญาณเป็น ปัจจัยแก่รูปอย่างเดียว ส่วนวิญญาณอื่นนอก จากนั้นเป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามควร.ไพบูลย์.

จริงอยู่ นาม กล่าวคือวิบากในปฏิสนธิกาลหรือในปวัตติกาลนี้ใด ปฏิสนธิวิญญาณ หรือวิปากวิญญาณอื่น เป็นปัจจัย ๙ อย่างแก่นามนั้นซึ่งระคนด้วยรูปบ้าง ไม่ระคนด้วยรูปบ้าง โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย. เป็นปัจจัยแก่วัตถุรูปในปฏิสนธิกาล ๙ ปัจจัย โดยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย วิปากปัจจัย อาหารปัจจัย อินทริยปัจจัย วิปปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย. เป็นปัจจัยแก่รูปที่เหลือ ๘ ปัจจัย เว้นวัตถุรูปแล้วนำอัญญมัญญปัจจัยในปัจจัย ๙ ปัจจัยนี้ออก.

ส่วนอภิสังขารวิญญาณ เป็นปัจจัยแก่อสัญญสัตตรูป หรือแก่กรรมชรูปในปัญจโวการภูมิ ด้วยอำนาจอุปนิสสยปัจจัยอย่างเดียวเท่านั้น โดยปริยายอันมาในพระสุตตันตะ วิญญาณทั้งหมดที่เหลือ จำเดิมแต่ปฐมภวังค์ พึงทราบว่า เป็นปัจจัยแก่นามรูปนั้นๆ ตามควร.

อนึ่ง เมื่อจะแสดงนัยแห่งปัจจัยของนามรูปนั้น โดยพิสดาร บัณฑิตก็จะพึงยังปัฏฐานกถาแม้ทั้งหมดให้กว้างขวาง เพราะฉะนั้น ข้าพเจ้าจักยังไม่เริ่มปัฏฐานกถานั้น.