๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

[๗๖๑] อิทานิ ยถานิกฺขิตฺตาย มาติกาย "ปญฺจวิญฺญาณา น เหตุเมวา"ติอาทินา นเยน อารทฺเธ นิทฺเทสวาเร น เหตุเมวาติ สาธารณเหตุปฏิกฺเขปนิทฺเทโส. ตตฺถ "เหตุเหตุ ปจฺจยเหตุ อุตฺตมเหตุ สาธารณเหตูติ จตุพฺพิโธ เหตู"ติอาทินา นเยน ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ รูปกณฺเฑ "สพฺพํ รูปํ นเหตุเมวา"ติอาทีนํ อตฺถวณฺณนายํ ๔- วุตฺตเมว. อเหตุกเมวาติอาทีสุ พฺยญฺชนสนฺธิวเสน มกาโร เวทิตพฺโพ, อเหตุกาเอวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อปิจ "เหตู ธมฺมา น เหตู ธมฺมา"ติอาทีสุ ๕- ธมฺมโกฏฺฐาเสสุ ปญฺจวิญฺญาณานิ เหตู ธมฺมาติ วา สเหตุกา ธมฺมาติ วา น โหนฺติ. เอกนฺเตน ปน น เหตุเยว, อเหตุกาเอวาติ อิมินาปิ นเยเนตฺถ สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อพฺยากตเมวาติ ปทํ วิปากาพฺยากตวเสน วุตฺตํ. สารมฺมณเมวาติ โอลุพฺภารมฺมณวเสน. ปจฺจยารมฺมณํ โอลุพฺภารมฺมณนฺติ หิ ทุวิธํ อารมฺมณํ. อิมสฺมึ ปน

@๔ สงฺคณี.อ. ๑/๕๙๔/๓๖๒ ๕ อภิ. ๓๔/๑/๕ ฐาเน โอลุพฺภารมฺมณเมว ธุรํ, ปจฺจยารมฺมณมฺปิ ลพฺภติเยว. อเจตสิกเมวาติ ปทํ จิตฺตํ, รูปํ, นิพฺพานนฺติ ตีสุ อเจตสิเกสุ จิตฺตเมว สนฺธาย วุตฺตํ. โน อปริยาปนฺนเมวาติ คติปริยาปนฺนจุติปริยาปนฺนสํสารวฏฺฏภวปริยาปนฺนภาวโต ปริยาปนฺนาเอว, โน อปริยาปนฺนา. โลกโต วฏฺฏโต น นิยฺยนฺตีติ อนิยฺยานิกา. อุปฺปนฺนํ มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยเมวาติ รูปกณฺเฑ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปจฺจุปฺปนฺนาเนว รูปาทีนิ อารพฺภ ปวตฺติโต อตีตาทิวิสยํ มโนวิญฺญาณมฺปิ ปญฺจวิญฺญาณโสตปติตเมว กตฺวา "อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยนฺ"ติ ๑- วุตฺตํ. ปญฺจวิญฺญาณา ปน ยสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนาปิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อารมฺมณา น โหนฺติ, มโนวิญฺญาณสฺเสว โหนฺติ, ตสฺมา "มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยเมวา"ติ วุตฺตํ. อนิจฺจเมวาติ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจาเอว. ชราภิภูตเมวาติ ชราย อภิภูตตฺตา ชราภิภูตาเอว.